हरिसिद्धिमा देवीनाच
हरिसिद्धिका देवगणले जात्रा
पर्वका बेला मात्र नभई अन्य समयमा पनि परम्परागत पोसाक नै लगाउनुपर्ने परम्परा
छ । यस दिनलाई हरिसिद्धिवासीले
मुख्य चाडपर्वको रुपमा
लिने गर्दछन् ।
ललितपुर
— मुलुकभर होली मनाउँदा हरिसिद्धिमा भने
बुधबार हरिसिद्धि भवानी देवीनाच
देखाइएको छ । हरिसिद्धि भवानी देवीका पुजारी ८२ वर्षीय राइटर महर्जन, छुस्याः, पोंगा बाजा बजाउने ५६
वर्षीय शालिकराम महर्जन र ६९ वर्षीय नारायण महर्जन निधारमा तिलक, शिरमा बेताली
(देवगणले लगाउने टोपी), शरीरमा
द्यः अनि धुजी
लं (विषेश प्रकारको लुगा) लगाएको अवस्थामा भेटिए ।
उनीहरूजस्तै देवगणको भूमिका खेल्ने
अन्य २६ जना गुठीयार पनि उस्तै भेषमा थिए । पुजारी महर्जन भन्छन्, ‘हरिसिद्धिका
देवगणले जात्रा पर्वका बेला मात्र
नभई अन्य समयमा पनि परम्परागत पोसाक नै लगाउनुपर्ने परम्परा छ । यस दिनलाई हरिसिद्धिवासीले मुख्यचाडपर्वको रूपमा लिने गर्दछन् ।’
उनका अनुसार नाच रामायणको आरण्य काण्ड र
किस्किन्धा काण्डमा आधारित छ । त्यस १८ भागमा दृश्य देखाइन्छ । ‘नाचको प्रारम्भ जोडीबाट हुन्छ,’ उनले भने, ‘जसमा अष्टमातृकाको ४
र राजा विक्रमादित्यको १ गरी ५ जोडीले नृत्य गर्छन् ।’ नृत्यमा सबै देवगणको दायाँ हातमा खड्ग र बायाँमा त्वाकः(काठको
ढाल) हुन्छ । एकले अर्कालाई खड्गले त्वाकःमा हान्ने र त्यसलाई अर्कोले छेक्ने
गर्छन् ।
अर्को दृश्यमा तमन्ना द्यो
(ऋषि) ले दायाँ हातले योमरी आकारको धातुको वस्तु लिई ताण्डव नृत्य देखाइन्छ । ‘यस नाचमा सन्तान नहुने भक्तजनमध्ये जसले पहिलो पटक देवता ढोक्न
सफल हुन्छ । उसको छोरा पाउने जनविश्वास रहेको पुजारी महर्जनको भनाइ छ । त्यसैले तमन्ना द्योको दर्शन गर्न भक्तजनकोभीडभाड लाग्ने गर्दछ ।
ठेचोकी गीता महर्जनको माइती
हरिसिद्धि हो । उनी प्रायः प्रत्येक वर्ष व्रत बस्न
हरिसिद्धि पुग्ने गर्छिन् । यस पटक पनि व्रत बसेकी उनी भन्छिन्, ‘तनमनले
व्रत बसेमा मनोकांक्षा पूरा हुन्छ ।’ नाचमागुरु वाल्मीकि र शिष्य
भारद्वाजको भेषमा पनि नृत्य देखाइयो । ब्राह्मण (बुद्धिसेन) को नाचमा
परम्पराअनुसार दाँत माझेको र नुहाएको
अभिनय पनि
नाचमार्फत देखाइयो ।
यस नाचलगत्तै महादेव
अवतरण भयो । ब्राह्मणलाई विक्रमादित्य राजाका मन्त्री वीरसेन
(बुद्धिसेन) मानेको दृश्य देखाइयो । पुजारी भन्छन्, ‘नाचमार्फत परम्परागत
रीतिथिति बुझ्न सकिन्छ ।’ एक शक्तिस्वरूपा देवीको पूजाआराधना
गरेमा सबैको कल्याण हुनेमा उनको विश्वास
छ ।
काठमाडौंमा मनाइने
इन्द्रजात्रामा पुलु किसी (स्वर्गका राजा इन्द्रको बहान) को नाच देखाइन्छ । हरिसिद्धि पनि हात्तीको नाच देखाइन्छ । हरिसिद्धिमा इन्द्रको
बहानको रूपमा नभई महादेव र धिन्चो माजु
(देवता) ले हात्तीलाई धपाएको
अभियनको रूपमा नृत्य प्रस्तुत गर्छन् । यसका लागि डबलीमा निलो मुकुट गाढा
नीलो शरीर भएको हात्तीको साथमा पहेलो
मुकुटमासिकुचा नाम गरेको महादेव र
धिन्चो माजु प्रवेश गर्छन् ।
त्यसपछि सेतो मुकुटको कौमाद्य
(महादेव) र रातो मुकुटको अग्नि देवताको नृत्यमा अग्नि देवताले कौमाद्यः लाई
पच्छ्याउँदै नृत्य देखाइन्छ । अनि राजासिंह, मन्त्री, नारदको नृत्य हुन्छ । महर्जन भन्छन्, ‘यो विक्रमादित्यमाथि
विजय प्राप्त
गर्ने विषयमा त्रिशूलधारी नारद आइपुगी सहमति जनाएको दृश्य हो । त्यसपछि विश्वमित्र ऋषि कुटीमा यज्ञ गरिरहेको, रामले पहरा दिइरहेको
र यज्ञको
गन्धले कुटीतिर आएको मारिच राक्षस आएको दृश्य देखाइन्छ ।
अनि राम र राक्षसबीच भएको
युद्ध हुन्छ ।’ अन्तमा सुग्रीवले बाली वध गरेको, नारदले
सुग्रीव र ताराको पुनः विवाह गरिदिएको र मालीले माला ल्याई हनुमानलाई
दिएको दृश्य नाचमार्फत देखाइएको छ । नाच वाद्यवादनमा दमोखिं, प्वांगा, भुस्याहा, छुस्याहा र ताः हुन्छ । नाच प्रत्येक वर्ष
फागुपूर्णिमाकोअवसरमा देखाइन्छ । प्रकाशित : चैत्र ७,
२०७५ ०७:५९
