भार्ता नाच्दै कर्णाली
मुगु — गमगढीको शिरमा सेतो घर छ । बाहिर कालो अक्षरमा लेखिएको छ– ‘कर्णाली आर्टस सेन्टर ।’ भुइँतलामा कर्णालीको लोकबाजा हुड्को बजिरहेको सुनिन्छ । त्यहाँ कुनै विवाह समारोह हैन । रंगकर्मी हीरा बिजुली नेपालीले भार्ता रेकर्डिङ गरिरहेका छन् । हुड्को बजाउँदै हीरा मिठो स्वरमा भार्ता गाउनमै व्यस्त छन् । ‘नमो नमो नारायनय राजयौं तुमी दाइना भयाँ ओ !
तुमी दाइना भयाँ...।’ यसरी भार्ता गाउन हीरालाई विष्णुमाया परियार, जयलक्ष्मी हमाल, गणेश खड्का, रामु बिक, राज मल्ललगायतका कलाकारले पनि साथ दिइरहेका छन् ।
हालै राजधानीमा हुड्के नाच देखाएर जन्मथलो फर्किएका उनले ‘भार्ता जोगाउ अभियान’ को थालनी गरेका हुन् । दूरदराजका गाउँबस्तीमा पुर्ख्यौली बाजा हुड्को बजाउँदै गाउने भाका भार्ता हराउँदै गएकोप्रति यो समूहको चिन्ता छ । त्यही भएर उनीहरू यसलाई रेकर्डिङ गरेर श्रोतामाझ पुर्याउने अभियानमा छन् । ‘लोकसंस्कृति जोगाउने यो नयाँ तरिका हो,’ हीराले भने, ‘पुरानै तरिकाले अब परम्परा बचाउन नसकिने भयो ।’
भार्ता खासमा गायन शैलीमार्फत् कथा भन्ने पुरानो परम्परा हो । लामो स्वर निकालेर गाउने एक प्रकारको गीतजस्तै हो यो । शुभ र अशुभ दुवै कार्यमा भार्ता सुनाउने चलन गाउँ घरमा पहिले थियो, अहिले हराउँदै गएको छ । देवीदेवता राजामहाराजलाई पुकार गर्दै भार्ता सुरु गरिने हीराको भनाइ छ ।
गाउँका गरिव पिछडिएका दमाई जातिले कम्मरमा सेतो पटुका, कालो जुहारीकोट र टाउकामा सेतो मथेरो लाएर हुड्को बजाउँदै भार्ता गाउने चलन पुरानै हो । हीराका अनुसार हुड्को बाजा बजाउँदै गीत भट्ट्याउनेलाई हुड्के भनिन्छ । ‘एक जना हुड्केले सुरु गरेपछि चार/पाँच जनाले सहयोगीको रूपमा लयबद्ध स्वरले गाउने चलन छ,’ उनले भने, ‘विशेष गरेर कर्णालीका बस्तीहरूमा छोरीलाई ज्वाइँको घर पठाउँदा र बुहारीलाई आफनो घर ल्याउँदा हुड्केले भार्तागाउने गरिन्छ ।’
यस्तो बेला चेलीे जन्मेदेखि विवाह बन्धनमा बाँधिदासम्मको दुःखान्त र सुखान्त दुबै कुरालाई भार्ताद्वारा गाइन्छ । विवाह व्रतबन्धनको दिन सम्पूर्ण गाउँले जम्मा भएर हुड्केको भार्ता सुन्ने गर्छन् । हीराका अनुसार परम्परागत भार्तामा भने हुड्केलाई इच्छाअनुसारको पैसा दिएर मनखुसी बनाइदिने चलन पनि छ । गाउने क्रममा महादेव, गुरा, बिजई, मष्टा कुलदेवता, भवानीलगायत देवी–देवतालाई धामीझाँक्रीले पूर्णिमाका दिन पूजा गर्ने पनि गरिन्छ । ‘भार्ता गाउँदा गाउँदै झाँक्री काँपेर हुड्केलाई अक्षता फूलमाला दिने गर्छन्,’ उनले भने, ‘अचेल छोरा नाति जन्मिँदा मुखिया घरमा रातभरि भार्ता गाउने चलन भने हराउँदै गएको छ ।’
उनका अनुसार कुनै समय न्वारानको बेला हुड्केले ‘पइकेलो’ शब्द उचारण गर्दै भार्ता सुनाउँथे । राजामहाराजको छोरालाई ‘पैइकेलो’ भन्ने चलन छ । रोपाइँका दिनमा हुड्केलाई निम्तो गरेर भार्ता गाउने चलन ग्रामीण भेकमा अझै छ । खेतमा महिला पुरुष तन्नेरीले धान रोप्ने र हुड्केले खेतको आलीमा बसेर भार्ता गाउँदै फनफनी नाच्ने गरिन्छ । ‘मृत्यु संस्कारमा पनि भार्ता गाउने गरिन्छ,’ उनले भने, ‘गाउँबस्तीका भद्रभलादमी एवं झाँक्रीको मृत्यु भएको खण्डमा पनि भार्ता गाइन्छ ।’
मृतकलाई घरदेखि घाट पुर्याउँदा सम्म हुड्केले दुःखान्त शब्दमा भार्ता गाउनुपर्छ । भार्ता खस भाषाको प्रयोग हुन्छ । हीराका अनुसार खस राज्यकै पुर्ख्यौली सांस्कृतिक सम्पदाको रूपमा यो अभ्यास हुँदै आएको हो । ‘नयाँ पुस्ताले चासो नदिँदा भने यो ओझेलमा पर्दै गएको छ,’ उनले भने, ‘हुड्को खेल्ने र भार्ता गाउँने दमाई समुदायबाहेक यसलाई अरूले निरन्तरता दिएनन् । त्यसमाथि यो युवामा हस्तान्तरणहुन सकेन ।’
स्वर र बजाउने कला भएको व्यक्तिले मात्र हुड्को खेलेर भार्ता गाउन सक्ने स्थानीयको भनाइ छ । राज्यको नजर नपर्ने हुड्को बजार जीविका चलाउने अवस्था पनि नभएको पुरुमुरु गाउका प्रसिद्ध हुड्के कलाकार मानवीर दमाईले सुनाए । अर्कोतिर हुड्को बाजा बनाउने सिपको पनि संरक्षण र हस्तान्तरण हुन नसक्दा गाउँबस्तीमा यो परम्परागत बाजा नै पाउन मुस्किल हुन थालेको छ । द्वन्द्वकालीन समयमा माओवादीले हुड्केलाई जनसांस्कृतिक कलाकारको रूपमा समेत प्रयोग गरेका थिए ।
निर्वाचनको समयमा होस् या दलको आमसभाको बेला जनतालाई आकर्षित बनाउन पनि ‘हुड्के नाच’ प्रयोग हुँदै आएको छ । ‘तर यसको जर्गेनातिर पनि कसैले ध्यान पुर्याउन सकेको छैन,’ हीराको गुनासो छ ।
हीराकै कर्णाली आर्टस सेन्टरले भने समसामयिक विषयलाई पनि भार्तामा मिसाएर प्रस्तुत गर्दै आएको छ । सामाजिक परिवर्तन र जागारणका लागि उनीहरूले यसो गरेका हुन् । हालै उनीहरूले चैन गाउँको मन्दिर प्रवेश, रुघा गाउँका लावड जातिको बाबियो र थार्पको मष्ट तथा पिना साहनी बाँडाको निगालोको कथालाई पनि भार्तामा रूपान्तरण गरेका छन् । सामाजिक विसंगतिका मुद्दालाई समेत भार्तामार्फत भनेर जनचेतना फैलाउन सकिने भएकाले यसो गरिएको हीराले बताए ।प्रकाशित : श्रावण १४, २०७६ ०९:०८
