पहाडबाबा माओवादी देखिने ऐना

पहाडबाबा माओवादी देखिने ऐना

खगेन्द्र संग्रौला

२०७६ फाल्गुण ३ शनिबार १४:१२:००

रामपरीक्षणको जीवनमा दुईवटा यू टर्न छन् । अभाव, भेदभाव र अपमानको नारकीय अवस्थाबाट मुक्तिको खोजीमा जनयुद्धमा सामेली एउटा अवस्था, र आफ्नो भाग्यको निर्माण आफैँ गर्ने क्रान्तिपथबाट भगवान् भरोसे भक्तिपथमा अवतरण अर्को अवस्था । यो डबल यू टर्नको प्रक्रियामा उनका नाम तीनवटा भए । दलित रामपरीक्षण, क्रान्तियोद्धा कमरेड पहाड र भगवान्भक्त बाबा रामपरीक्षण । अवस्था र नामहरूको यो नाटकीय परिवर्तन अर्थपूर्ण छ । रामपरीक्षणको उकाली-ओरालीयुक्त जीवनयात्रा वास्तवमा माओवादी विद्रोहको उत्थान र पतन देखिने ऐना हो । 

क्रान्तिशास्त्रका पोथाहरू छिचालेर सामान्य जनक्रान्तिमा लाग्दैनन् । शोषित र उत्पीडित हुँदैमा कोही स्वतः क्रान्तिमा लाग्दैन । व्यक्तिक्रान्तिमा लाग्ने अवस्था र कारण अनेक हुन्छन् । कोही क्रान्तिका रुमानी नाराले आपूmतिर खिचेर, कोही साथीसंगीको पछि लागेर, कोही कसैबाट बहकिएर, कोही कुनै इखबाट प्रेरित भएर र कोही क्रान्तिमा लागेको आशंकामा क्रान्तिविरोधी सत्ताद्वारा पीडित भएर क्रान्तिमा लाग्छन् । रामपरीक्षण क्रान्तिमा लाग्न उसको चरम शोषित र उत्पीडित अवस्था भौतिक कारण बन्यो र सत्ताको निर्मम लखेटाई तत्कालको निहुँ बन्यो । उनको पहिलो यू टर्नको कार्य, कारण र परिणति तर्कसंगत छ । त्यो स्पष्ट देखिन्छ, बुझिन्छ र त्यसको मूर्त व्याख्या गर्न सकिन्छ । दोस्रो यू टर्नका कारक कारुणिक र जटिल छन् । यो जटिलता अबोधगम्य भने किमार्थ होइन ।

रामपरीक्षण उर्फ कमरेड पहाड ‘देश र जनताका लागि लड्ने सपना’बाट प्रेरित भई नित्य ज्यान हत्केलामा राखेर लडे । उनी आमा, पत्नी र छोराछोरीलाई गरिबी, छुवाछूत र हेलाँहोचोबाट मुक्त गर्ने हेतुले लडे । उनी छापामारको कमान्डरसमेत भई उन्नत राइफल भिरेर लडे । मधेसवासी रामपरीक्षण कमरेड पहाडको औतारमा जब लड्दै थिए, उनले ‘न कसैको विभेद भोग्नु प-यो, न कुनै सामन्तको खटन मान्नुप-यो । वर्षभरि कमाएर न कसैलाई अन्न दिनुप-यो, न धोबीको बेटा भन्दै अपमान गर्ने शब्द सुन्नुप-यो ।’ क्रान्तिले उनको त्यो उन्मुक्त अवस्थालाई विस्तार गरी समस्त दलित–शोषितलाई मुक्त गर्ला भन्ने उनको आशा थियो । त्यो आशालाई साकार पार्न उनी ज्यान दिन तयार थिए । तर, उनका लागि म ताक्छु मूढो, बन्चरो ताक्छ मेरो घुँडो भइदियो । 

आखिर भयो के ?
रामपरीक्षण साहसको भावनात्मक छाती नापिएर माओवादी जनयुद्धमा सामेल हुन योग्य ठहरिएका थिए । कैदतुल्य क्यान्टोन्मेटमा युएनले योग्यता ठहर गर्न फित्ताले उनको भौतिक छाती नाप्यो । त्यो अपमानपूर्ण आघातले कमरेड पहाड आहत भए । सेना समायोजनको नाममा ‘शत्रु सेना’को कमान्डमा जान उनको क्रान्तिकारी मन मानेन । तसर्थ, उसले स्वेच्छिक अवकाश रोजेर पाँच लाख रुपैयाँ ज्याला थापे । पहिले उनी यादवका हातबाट शारीरिक श्रमको ज्याला थाप्थे, अहिले युएनका हातबाट क्रान्तिकर्मको ज्याला थापे । कमरेड पहाडको मानसमा यो विवशतायुक्त ज्याला दोस्रो आघात हुन गयो ।

‘माथिको आज्ञा’ भनेर उनीसँग एक लाख रुपैयाँ धुत्न खोजियो, उनले त्यो लुब्ध आज्ञाको अवज्ञा गरे । पाँच लाख रुपैयाँ थापेर जब कमरेड पहाड घर गए, कतै केही परिवर्तन नभएको क्रुर यथार्थ उनका लागि भयानक आघात बन्यो । उनको ‘जीवन पुनः मुसिको भव’ भयो । अनि फेरि उही यादवको जमिन जोत्नु, भिखारीका रूपमा आफ्नो श्रमको नाम मात्रको ज्याला हात थाप्नु, मन्दिर, स्कुल, इनार, हाटबजार सर्वत्र उही छोइछिटो, उही हेलाँहोचो, उही हुर्मत आदि । विचित्र भयो । त्यत्रो उपद्रो क्रान्ति भयो, तर जीवनको अभाव, विभेद र अपमानमा रत्तिभर हेरफेर भएन । क्रान्ति कमरेड पहाडको जीवनमा दिवा स्वप्नतुल्य भयो र यो अर्को आघातले उनी झनै मर्माहत भए ।

त्यसपछि के भयो ? कमरेड पहाड भन्छन्, ‘नेताहरूले लक्ष्य भुल्दै गएपछि मेरो कुुरा सुन्नै छाडे । नेताहरूले रेलको लिक छाडेपछि मजस्ता मान्छे फेरि किनारामै धकेलियौँ ।’ क्रान्तिको लक्ष्यलाई सम्झौताको वेदीमा विसर्जन गर्दा हात लागेको फल भोग्न नेताहरू सत्तामा उक्लिए, टाठाबाटा कार्यकर्ताले भिक्षार्थीका रूपमा नेताका पाइला पछ्याए । कमरेड पहाडजस्ता सीधासादा लडाकु तल धूलामा छाडिए, उपेक्षित भए र बिर्सिइए । कमरेड पहाडको क्रान्तिप्रतिको मोह भंग भयो । तत्पश्चात् चरम निराश, हतास र निरुपाय यी कमरेड क्रान्तिले केही गरेन, ‘भगवान्ले पक्कै केही गर्छ’ भन्ने आसमा भक्तिमार्गतर्फ लागे ।

कमरेड पहाडको यो भाग्यवादी यू टर्न माओवादी जनयुद्धको पतनको निर्मम उद्घोष हो । उद्घोष भन्छ– माओवादी जनयुद्धको पतनको अन्तर्यमा यसको छिपछिपे वैचारिक तथा सांस्कृतिक आधार निहित छ । र यो पतनको अन्तर्यमा नेतृत्वद्वारा केवल आफ्नो निहित स्वार्थको व्यवस्थापन र समर्पित तथा इमानदार कार्यकर्ताको व्यवस्थापनको घोर उपेक्षा निहित छ । रामपरीक्षण उर्फ कमरेड पहाड उर्फ भक्त बाबा त एकजना पत्रकारका दृष्टिमा परेका केवल एक पात्र हुन् । यस्ता दृष्टिमा नपरेका यस्ता पात्रहरू कति छन् कति !

कुल्चिएको संस्कृति, बिर्सिएको इतिहास

कुल्चिएको संस्कृति, बिर्सिएको इतिहास

हिन्दु मान्यता अनुसार भगवान ब्रम्हाको वाणीको रुपमा लिइने मनुस्मृतिमा भनिएको छ कि, ‘तुच्छ बस्तुबाट पनि स्वर्ण निस्किन्छ भने निकाल्नु पर्दछ ।’ मानव समाजको पहिलो संविधानको रुपमा लिइने मनुस्मृतिमा रहेको प्रस्तुत अंशले संस्कृति र इतिहास प्रतिको जिम्मेवारी, उत्तरदायित्व र सम्मानको आवश्यकता बोधलाई दर्शाउछ । भन्नुको तात्पर्य यो हो कि, रुपान्तरण र विकास गर्न नसक्नु हाम्रो समस्या हो, तथापि इतिहास र संस्कृतिले सदैव बेग्लै रस बोकेको हुन्छ । समयको गतिशीलतासँगै केहि विगतहरु आज निरर्थक भए होलान् । यसो भन्दैमा तिनमा केहिपनि विज्ञान र सार्थकता नलुकेका र नभएका भने पक्कै होइनन् । 

अवलम्बन गर्नुपर्नेले निरन्तरता दिए पश्चात् जुनै कार्य पनि संस्कारको रुपमा विकास हुन्छ । राम्रो संस्कृतिको निरन्तरता र रुपान्तरण संस्कारको रुपमा कहलिन्छ भने राम्रो संस्कृतिमा धमिरा लागेपछि कु–संस्कार हुन्छ । नेपाली समाजमा त्यस्ता धेरै कु–संस्कारहरु विद्यमान् छन् । जुन पवित्र मान्यताले स्थापित भएता पनि आज अन्धविश्वासमा रुमलिएका छन् । सायदै यस्ता अन्धविश्वासबाट सबैभन्दा पीडित लक्षित समुह महिला हो । जसका पक्षमा पुर्खाले एउटा रित बसाल्न खोजे तर, आज ठिक विपरित हुन गयो । महिनावारी हुँदा शारिरीक अवस्था कमजोर हुने, कामकाज गर्न गाराे हुने तथा आराम गर्नुपर्ने आवश्यकताका आधारमा छोएको अरुले नखाने, बसेको ठाउँमा गएर अनावश्यक तनाव सिर्जना नगर्ने आदि उदेश्यले छुन नहुने र परै बस्नुपर्ने मान्यता विकास भयो । तथापि त्यसलाई पकाउन तथा छुन नहुने तर बाहिरको काम बेस्करी गर्न हुने र छाउगोठमा बस्नुपर्ने कुरितिमा पारिणत गराइयो । 

सुत्केरी अवस्थामा करिब १ महिना शारिरीक आरामको आवश्यकतालाई मध्यनजर गरेर पानी नचल्ने भनी एउटा उद्देश्यका साथ थिति निर्माण गर्न खोजेको पाइन्छ । तथापि मानिसहरुले यसलाई पानी नचल्ने तर घाँसपात, हलो, कोदालो, डोको नाम्लो गर्न हुने विपरीत थिति बसाले । यि दुई उदाहरणीय प्रसंगलाई केलाउँदा यो समाजमा सबैभन्दा पछि पारिएको र परेको जात, वर्ग जे–जे भनेता पनि महिला नै हो । यसर्थ सबैभन्दा बढी सामाजिक न्याय र समानता तथा सामाजिक सुरक्षा र संरक्षण महिलालाई नै आवश्यक देखिन्छ । 

हामीले जसरी महिलाका केहि पक्षलाई गलत परम्परामा विकास गर्दै गयौँ । ठिक त्यसैगरी मानव सभ्यताको विकास भएको पूर्वी एसियाबाट विकसित पूर्वीय दर्शनलाई पनि भुल्दै गएका छौँ । हुनत द्विविधा पनि छ ! श्रीमद् भागवत पुराण, गीता, वेद, महाभारत, रामायणलाई दर्शन, कथा वा इतिहास के मान्ने ? दैवी शक्ति, युग र समयको प्रसंगले आधुनिक चलचित्रहरुमा प्रयोग भएको भन्दा अत्याधुनिक प्रविधिको झल्को दिने गर्दछ ।

वास्तवमा आजभन्दा अघि यो सम्भव होला र ? नभए कथा मान्नुको विकल्प पनि त रहेन ! जे होस यि सबै कुरा विश्वासमा अडिएका हुन् । विश्वासले पनि कतिपय बिषयमा चाहिँ राम्रो संंस्कृतिको स्वरुप प्रदान गरेको पाइन्छ । धर्म, संस्कृति, चाडपर्व आदि सबैले विश्वासमा आधारित पहिचान बोकेका हुन्छन् । धार्मिक सम्प्रदायबीच आजको समयमा जतिपनि द्वन्द्व देखिन्छ, यसको मुख्य कारण भनेको संस्कारको विखण्डन नै हो । किनकि कुनैपनि धर्मको सार भनेको सत्य, अहिँसा, उपकार, दान, सहयोग, माया, स्नेह शिवाय अरु हुनै सक्दैन । संस्कृति र चाडपर्वको मुख्य ध्येय आफन्त, साथिभाई भेला भई आपसी सुख र दुःख साथै भाइचारा साटासाट गर्नुको विकल्पमा अरु केहि हुन सक्दैन । 

धार्मिक र सांस्कृतिक विचलनको रुपमा हाल भएका धर्मको मर्म विपरित एक आपसमा द्वन्द्व र हाम्रा मौलिक संस्कृति तथा चाडपर्वमा पश्चिमा संस्कृतिको प्रभावले गुम्न पुगेको मौलिकता हो । जसलाई हामीले कुल्चिएर अघि बढ्न थाल्यौँ । 

इतिहास आफैँमा जित्नेले लेख्छ । अर्थात् इतिहासमा विजयको गौरवले बढी राज गर्ने गर्दछ । तर आज हाम्रो परिवेसमा इतिहासको अवमुल्यन भइरहेको छ । इतिहास बिर्सिनु वा इतिहासको मूल्य नै नबुझ्नु बिडम्बना हो । समाज र राज्यलाई कुनै सुत्रमा डोहो-याउने काम राजनीतिले गर्दछ । राजनीतिका पात्रहरुले गर्ने व्यहारबाट समाजको कार्यदिशा तय हुने गर्दछ । नेपालमा वि.सं. १९१० मा जंगबहादुर राणाले दरबार हाइस्कुलको स्थापना गरी औपचारिक शिक्षाको थालनी गरेको पाइन्छ भने पञ्चायतकालिन समयमा शिक्षा आर्जन गरेकाहरुबाट नै आज राज्य संचालन भइरहेको छ । तर आजको शिक्षाको खस्कँदो स्तरलाई विश्लेषण गरी गुणस्तरीय शिक्षाको उपलब्धता र शिक्षाको व्यापारीकरण रोक्न नसकेर इतिहासलाई यो वा त्यो कालखण्डका नाममा दोष लगाउन मिल्छ ? 

जहाँनीय शाह वंशीय राजसत्ता नागरिक बलमा ढालिएको सत्य हो । तथापि एउटा बिराउने शाखा पिराउने जस्तै गरि कसैसँगको राजनीतिक र रणनीतिक मत भिन्नताका आधारमा नागरिकको हवला दिएर राष्ट्र निर्माता पृथ्वीनारायण शाहको शालिक तोड्न मिल्छ ? हाल पनि विकासको नमुना मान्न सकिने राजा महेन्द्रले निर्माण गरेको राजमार्गको नाम नै परिवर्तन गर्नुपर्ने आवश्यकता हो त ? त्यहि राजमार्ग किनारामा रहेको उनैको शालिक तोड्नु कुन मानसिकताको उपज हो ? जहाँनीया राणा शासन नागरिक स्वतन्त्रताको विपक्षमा थियो, जसमा शंका छैन । तथापि इतिहासलाई एउटा सिकाइको रुपमा लिनुपर्छ । 

यो होइन कि, तिनै चन्द्र शमसेरले बनाइदिएको भूकम्पले भत्काएको सिंहदरबारको छानोमा प्लाष्टिक ओडाएर शासन संचालन गर्दै राणा शासनले देश बर्बाद ग-यो ! यो होइन कि वि.सं. २०२९ सालमा बनेको राजमार्गमा सवारी जाममा परेका नागरिकको बीचबाट साइरन बजाएर सभामा निस्किएर भाषण गर्दै महेन्द्रकालिन शासनले देश पछि प-र्यो ! समय र जनसंख्याको परिवर्तनसंगै सडक विस्तार गर्न तथा शासन संचालन गर्ने र शासक बस्ने संरचना बनाउन कस्ले रोक्यो ? इतिहासको दोहन गरेर इतिहासलाई नै गलौज गर्न जो कोहिलाई पनि छुट हो, लोकतन्त्रमा ?

जनजिब्रोमा एउटा भनाई छ, राजनीति र कर्मचारीतन्त्र दुवै खराब भए । हो खराब भए तर कर्मचारीतन्त्रले राजनीतिले बनाएका कानून, नीति, योजना र कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्ने हो । राजनीतिक प्रणाली र त्यसका पात्रमा आदर्श र नैतिकता नडगमगाउने हो भने कर्मचारीतन्त्र आफैँ सुधार हुन्छ । नेताहरुले बारम्बार अहिलेको संरचना भत्काउनुपर्छ भनेको सुनिन्छ । भत्काउने भनेको के ? योजनामा कि, लहडमा ? कि विश्वमा नै हालसम्म पत्ता नलागेको कर्मचारीतन्त्रको विकल्प नेपालमा पत्ता लागेको पक्कैपनि हैन होला । यसर्थ कर्मचारीतन्त्रको सुधारका लागि सबैभन्दा पहिले राजनीतिक व्यवस्था र पात्रहरुमा आदर्श र नैतिकता स्थापित हुनुपर्दछ ।
जसकालागि वर्तमान राजनीतिक संस्कारलाई पहिले भत्काउनुपर्दछ । यस्तो राजनीतिक संस्कार निर्माण गर्नु पर्दछ, जसले इतिहासको सम्मान गर्न सकोस्, संस्कृतिको जगेर्ना गर्न सकोस्, आदर्श र नैतिक मुल्य स्थापित गर्न सकोस्, सभ्य, समृद्ध र समुन्नत समाजको निर्माणको अभिभारा लिन सकोस्् ।