Thursday, June 18, 2020

गुमाउँदा पनि उपलब्धि रे !

गुमाउँदा पनि उपलब्धि रे !

नेपालपाटी
दीपेन्द्र पाण्डे, बिहिबार, माघ ३, २०७५

राष्ट्रनायक पृथ्वीनारायण शाहले समयमै चिनेका पश्चिमा इसाईहरु संबिधान सभा मार्फत नेपाल फर्कने रणनीति साकार पार्ने आँतुरता र संबिधान जारी गर्दै जीवनमा पहिलो पटक प्रधानमन्त्री बन्ने तिब्र चाहाना बीच सम्पन्न अघोषित सहमती नै २०७२ साल असोज ३ गते मुलुकले दोस्राे संबिधान सभाबाट संबिधान पाउने कारण बन्यो । राजनीतिक अस्थिरता र दक्षिणको सहयोग बिना नेपालमा मजबुत स्थान जमाउन असम्भब हुने इसाई निचोड पश्चात बहुमत प्राप्त गिरिजा सरकार अल्पायु मै मार्न अनिबार्य थियो । फर्मुला शैलीमा अगाडी बढाईएको नेपालको राजनीति २०५२ साल भाद्र १२ को अदालती फैसला र सोही सालको फागुन महिना देखी शुरु गराइएको माओवादी हिंसा पछी सार्वभौम सत्ताको असली अभ्यास मुलुकले गर्न नपाएको खुलिसकेकै छ ।

नियोजित अस्थिरता चर्काउँदै तमाम उद्धोग धन्दा बन्द गर्ने, शिक्षित युवालाई मुलुकबाट पलायन हुन बाध्य पार्ने, १८ नाघेका ४५ नपुगेका तन्दुरस्त युवा जमातलाई खाडी र मलेसिया मात्र हैन मित्र राष्ट्रमा श्रम बेच्न विवश पार्ने, राजनीतिक मिलीमतोमा राष्ट्रिय सम्पतिको लुटपाट गर्न सिकाउने, अधिकार प्राप्तिको नाममा अराजकतालाई स्थापित गर्दै सिंहदरबार र राजनीतिलाई औचित्यहिन गराइएको कुरालाई बुझपचाउँदै आम जनता माझ देखाइएको उपलब्धि पछि मुलुकको अवस्था बिचित्रको बन्धकमा परेको देखिन्छ ।

 आर्थिक, सामाजिक, भौतिक रुपले मुलुकलाई अपाङ्ग पार्ने राजनीतिको पछाडी रहेका शक्तिले उपलब्धि भन्न लगाएका कुरा नेपालीले चाहेको विषयवस्तु नरहेको प्रमाण संबिधानको मस्यौदा लिएर जनताको घर आँगन पुग्दा जनता द्वारा व्यक्त गरिएका विचारलाई लिन सकिन्छ । जाती, भाषा, क्षेत्र, लिङ्ग र परम्परालाई शान्ति, स्थिरता, विकास र समृद्धिको बिरोधी तत्व देखाउँदै मुलुक भित्र स्थापित तमाम संस्थालाई निकम्मा बनाएको बुझ्न न्याय क्षेत्रको भद्धा राजनीतीकरण, निर्वाचन आयोग, भ्रष्टाचार अनुसन्धान आयोगको निस्पक्षता र कार्यक्षमता हेरे थप बताई राख्नु पर्दैन ।

 करीब मुखै सम्म पुगेर खोसिएको पहिलो संबिधान सभाको उपलब्धिलाई पश्चिमा शक्तिले दोस्राे संबिधान सभामा कुनै पनि मुल्यमा नगुमाउने नीति अन्तर्गत शिर्ष नेतृत्व माथी गरिएको वर्षौं देखीको लगानी उठाउन सफल हुँदा मुलुकले ठुलो रक्तपात र आर्थिक क्षति भोगेको सर्बसाधारण मानिसले नाकाबन्दी सँगै बुझ्न पाए । विश्वमा हँसिया हथौडा देख्न र सुन्न नचाहने पश्चिमाहरु नेपालमा भने वामहरुलाई  सबैभन्दा नजिकका मित्र बनाइएका प्रमाण देशमा अनेक नाममा प्रबेश गरेका आइएनजियो र चर्चको संख्या गने थाहा लाग्छ ।

नेपालको जातीय र भाषिक विविधता राम्रोसँग अध्ययन गरेका पश्चिमाहरु दक्षिणसँग मिल्दै आफ्ना रणनीतिको निम्ती आबश्यक एजेन्डाहरु संघीयता, धर्म निरपेक्षता, भाषाको मुद्धा, नागरिकता बिचित्र ढंगले संबिधानमा घुसाउन वामहरुलाई प्रयोग गरिएको जती अप्रिय लागे पनि वास्तविकता बनिसकेको छ । अनेक नामका फाउण्डेसन, अध्ययन केन्द्र र वर्गिय संगठन पाल्न जारी राखिएको आर्थिक सहयोगले वामहरुको हातखुट्टा बाँधिएको बुझ्ने आधार सैद्धान्तिक विचलन हेरे थाहा लाग्छ ।

 शिर्ष नेतृत्वलाई लगानी गर्दै आफ्नो लक्षको निम्ति प्रयोग गर्ने  इसाई रणनीति आम जनताले बुझ्ने कुरा रहेन । छिमेकी देश भारतको हिन्दूवादी राजनीतिक पार्टी बिजेपीको भान्सा सम्म पुग्न सफल इसाई राजनीतिले  नेपाल मामिलामा कुशलता पूर्वक खेलेको खेल संबिधान जारी गर्न लगाउँदै दक्षिणलाई बदनाम गर्न सफल भएको खेल बिस्तारै खुल्दै छ । माओवादी ज्यादति, संघीयतामा सिमाङ्कन र जातिय राजनीतिको बिरुद्ध खडा गर्दै आन्तरिक लगानीमा लोकप्रिय बनाइएका तात्कालिन एमाले नेता केपी ओलीलाई प्रधानमन्त्री बनाउँदै दक्षिणसँग दुरी बढाउने खेल इसाई खेलकै हिस्सा अन्तर्गत खेलिएको खुल्दै छ । नाकाबन्दीको जगमा खडा गरिएको ओली उचाईलाई साइजमा राख्ने उदेश्य अन्तरगत प्रचण्ड मार्फत शेर बहादुर देउवालाई देखाइएको हवाई सपना तोडदै प्रचण्ड ओली मिलाउने खेल ‘इसाई सम्पती‘ बनिसकेको छ । सतहमा दक्षिणलाई बदनाम गर्ने , भित्री रुपमा आफ्ना सहयोगी मार्फत भूराजनीतिको फाइदा उठाउँदै दक्षिण र उत्तर बीच खेल्ने इसाई रणनीति खुलेको कारण संबिधानको आयु लामो नहुने राजनीतिक विश्लेषकहरुको धारणा छ ।

 नेपालको हरेक राजनीतिक परिवर्तनको फाइदा दक्षिण र पश्चिमले लिंदै आएको असंख्य प्रमाण भेटिन्छन । नेपालको प्राकृतिक स्रोत र साधन माथी सदैब अनुपयुक्त आस राख्ने दक्षिणले सन १९५० को सन्धी देखी आज पर्यन्त कुनै न कुनै फाइदा लिएको र अझै लिने खेल जारी राखेको कारण दक्षिण नेपाली जनतामाझ लोकप्रिय बन्न सकेको छैन । प्रधानमन्त्री बनेसँगै मोदीले शुरु गर्न चाहेको नविन सम्बन्ध इसाईको निम्ति महंगो हुने पश्चिमा नीतिको कारण अन्तत संबिधान जारी गराउँदै समाप्त गरियो । हिमालयको फेदी सम्म दक्षिणको सिमाना मान्ने नेहरु नीतिमा अल्झीरहेको दक्षिणको राजनीति शितयुद्ध कालिन पुर्व सोभियत संघ र माओकालिन चीनको  राजनीतिमा आएको भिन्नतालाई सहि ढंगले बुझ्न नसक्दा नेपाल मामिलामा इसाईको मोहरा बन्न पुगेको भर्खरै बुझ्न शुरु गरेको छ । अंगिकृत नागरिक मार्फत नेपालको तराई मधेशमा घटाइने हरेक अबाञ्चित गतिबिधीको फाइदा अन्तमा इसाईहरुले लिनेछ भन्ने मान्न आनाकानी गर्दैछ । नेपालमा मच्चाइने अन्तहिन नागरिकताको समस्या तत्कालको निम्ति दक्षिणलाई फाइदाजनक देखिए पनि भबिष्यमा इसाई मार्फत खडा गरिने नयाँ दवन्दले उसैलाई पिरोल्ने तयारी सिके राउत मार्फत गरिएको अन्देखा गर्दै छ ।

 बिहान केटा खोज्ने, दिउँसो विवाह गरे संगै वैवाहिक अंगीकृत नागरिकता प्राप्त गर्दै सांसद र मन्त्री बन्न पाउँने मुलुकमा पटक पटक संबिधान संसोधन मार्फत अंगीकृत नागरिकलाई राज्यको उपल्लो स्थानमा पुर्याउने खेल कालान्तरमा दक्षिणको टाउको दुखाई बन्ने निस्चित छ । राजनीतिक अस्थिरताको जगमा  २०६३ माघ १ देखि फागुन मसान्तसम्म (हिमाली जिल्लामा चैत १५ सम्म) देशभरि ‘नागरिकता वितरण अभियान कार्यक्रम’ सञ्चालन गर्दै २६ लाख १५ हजार ६१५ नागरिकता वितरण गरियो । नेपालको संबिधानले नेपाली नागरिकलाई कुनै पनि मुल्यमा नागरिकताबाट बञ्चित नगर्ने संबिधानमै किटान गरिसकेको अवस्थामा दक्षिणबाट मुलुक भित्रीने बुहारी कै निम्ती संबिधान संशोधनमा वर्तमान सरकार फस्न बाध्य पार्ने खेल दक्षिण र मुलुकको हितमा छँदै छैन । नेपालको संविधान २०७२ जारी भएयता करिब दुईलाख ५० हजार भन्दा बढी ‘बुहारी’हरूले वैवाहिक नागरिकता पाइसकेको अवस्थामा खोजिएको थप अधिकार एक जनप्रतीनिधी र दुई स्थानियवाशी साक्षी बस्दै बाँडिने नयाँ नागरिकता प्राबधानमा राजी हुने वर्तमान प्रधानमन्त्रीको बाध्यताको ॠण मुलुकले कहिले सम्म तिर्न सक्छ १८०८ किलोमिटर खुला सिमानाको फाइदा उठाउदै नेपाली कर्मचारीलाई किन्दै प्राप्त गरिएका नेपाली नागरिकता हुन कि रणनीतिक फाइदाको निम्ती राजनीतिक अस्थिरताको जगमा वितरण गरिएको लाखौ नागरिकता हुन । मुलुकको शान्ति, स्थिरता, विकास र समृद्धिको निम्ती कसरी सहयोगी बन्न सक्छ संबिधान संसोधनको औचित्य पुष्टि गर्न हम्मे पर्ने अवस्थामा हुँदै गरेको सिंहदरबारको सक्रियता मुलुकको हितमा नरहेको संकेत मिल्दै छ ।

 भारतीय विदेशमन्त्री जसवन्त सिंहले २०५८ सालमा बिहारका सांसद डाक्टर रघुवंश सिंहको प्रश्नको जवाफमा ‘नेपालको तराईमा रहेको जनसङ्ख्या मध्ये ४८ प्रतिशत भारतीय नागरिक रहेको, ती मध्ये ४० लाखले नागरिकता नपाएको र उनीहरूको व्यवस्थापनका लागि विदेश मन्त्रालय योजनाबद्ध ढङ्गले काम गरिरहेको जवाफ दिएका थिए नेपालको संसद्ले २०५७ साउन ११ गते पास गरेको नागरिकता सम्बन्धी (छैटौँ) संशोधन विधेयकलाई सर्वोच्च अदालतको विशेष इजलाशले १२ बैशाख २०५८ मा खारेज गरिदियो । अदालतले नागरिकता बिधेयक खारेज गरेसँगै जागेको माओवादी हिंसाको विश्राम पछी नागरिकता ऐन २०६३ ले जन्मको आधारमा २७ लाख नागरिकता वितरण गर्दै डाक्टर वाबुराम र प्रचण्डले खाएको नुनको ॠण तिर्न तात्कालिन सात दल र माओवादी राजी भयो ।

 पहाडी समुदायलाई मोरङ , सुनसरी , झापा , कैलाली र कञ्चनपुर समेत मिसिएको प्रदेश हुन नदिने आवाज मुखरित गर्न लगाउने , तराई मधेश केन्द्रीत दललाई एक मधेश प्रदेश वा बहुराष्ट्रिय राज्यको माग सुनियोजित तवरले गर्न लगाउने खेल भित्र लुकेको षडयन्त्र दिर्घकालिन अस्थिरतासँग गाँसिएको पुष्टि भइसकेको छ । आफ्नो राजनीतिक सार्वभौम सत्ता गुमाउँदै जारी गरिएको संबिधानमा जनताले नचाहेको अनुपयुक्त एजेण्डालाई हटाउँने मुद्धा संबिधान संसोधनको विषय कहिल्यै बन्न दिने छैन । बिकाउ राजनीतिको दलदलमा फसेको दलिय राजनीति दक्षिण पश्चिमकाे राेड म्यापमा हिडेकाे कारण हिमाल, पहाड र तराईवासी देशभक्त नेपालीले चाहेको अनुसार संविधान  संसोधन  सम्भव हुने छैन । इसाई र दक्षिण स्वार्थमा गरिने संबिधानको छेडखानी मुलुकको विकास, स्थिरता र समृद्धिको निम्ति झनै घातक हुनेछ ।  फलस्वरुप गुमाउँदा पनि उपलब्धि मान्ने राजनीतिको ‘वाई प्रोडक्ट‘ हरु अंगिकृत र इसाई जनसंख्या दुर्गतीको कारण बन्ने छ ।

 


A Himalayan tragedy

EDITORIAL: A Himalayan tragedy
Beijing and New Delhi must talk immediately so as to maintain peace in the neighbourhood.
17 June, Kathmandu Post
The violent face-off between Indian Army and Chinese People’s Liberation Army soldiers in eastern Ladakh’s Galwan valley on Monday evening does not bode well for peace in the neighbourhood. India has claimed that 20 of its soldiers were killed; China is yet to disclose the number of casualties, if any, though there are unconfirmed reports of casualties on their side as well. As details of the chain of events and the brutality of the violence emerge—heavy use of rods and stones rather than firearms to maim and kill the adversary—all that can be said is that it was an avoidable and unnecessary tragedy.
The stand-off began on the intervening night of May 5 and 6 when both sides to the conflict accused each other of intruding into their sides. After a month-long standoff, there were reports that de-escalation was underway following a high-level meeting between Leh-based 14 Corps commander Lieutenant General Harinder Singh and South Xinjiang Military Region’s Major General Liu Lin, on June 6, in Ladakh. But with the Monday tragedy, the Sino-Indian relations have sunk to a new nadir not seen since the last violent clash in 1975 or at least since their rapprochement in 1988.
It is not abnormal for the neighbours that share an almost 3,500-kilometre border to dispute on territorial issues. The vast, wild border has remained a thorn in their relations since as long as the 1962 war, but they have mostly avoided violent confrontations. Their last major standoff in 2017, which lasted for 73 days, was settled when Indian Prime Minister Narendra Modi and Chinese President Xi Jinping spoke with each other. The least the people of the neighbourhood expected this time around was mature handling of the standoff since the two Asian giants were said to have been trying to strengthen their bilateral trade relationship that stands at around $90 billion at the moment.
But the tragedy has exposed the Achilles' heel on their diplomatic fronts, marking a major setback for both of them as they try hard to burnish their images on the global stage. The recklessness with which they handled their border dispute has alarmed their other neighbours as well, most of all Nepal which shares borders with both of them. Nepal felt betrayed when India and China agreed, in 2015, to conduct trade via the tri-junction of the Lipulekh Pass. Today, it is closely watching—in utter disappointment—as the giants clash, for it has outstanding territorial concerns with both of them and is calling for a peaceful solution. As an important ally of both the disputing countries, Nepal is keen to see that they de-escalate permanently and live together peacefully.
Not only are India and China in a position to benefit from living together peacefully, but they also have a great responsibility to maintain peace in the neighbourhood. Delhi and Beijing must, therefore, initiate high-level talks immediately to strengthen their bilateral relations. The last thing expected of them is the killing and maiming of each other's soldiers for a piece of mostly uninhabitable land at a time when the entire world is struggling to save more lives in the wake of the Covid-19 pandemic.

नेवार को हुन?



नेवार को हुन?
नेपाल रिडरर्स, मइ १, २०२०
काठमाडौं उपत्यका र उपत्यका वरिपरिका जिल्लाहरु, जसलाई नेपाल मण्डल भनिन्छ, त्यहाँका आदिवासी या मुख्य बासिन्दा नेवारहरुको बारेमा यूरोपेली तथा अन्य थुप्रैले धेरै अनुसन्धानहरु गरिसकेका छन्। यस्ता खाले अनुसन्धानहरु अहिलेसम्ममा अरु जातिहरुको भन्दा धेरै नेवारहरुबारे भएका छन्। तर अझै पनि यकिन कुराहरु स्पष्ट रुपमा थाहा हुन सकेको छैन।
नेवार जातिका विशेषता विविध
रसरर्ती हेर्दा अरु जातिहरुभन्दा नेवार जातिहरुको विशेषता फरक देखिन्छ। जस्तो, तामाङ्ग, गुरुङ्ग, मगर, लिम्बूहरु सबै नश्लमा आधारित गति हुन्। तामाङ्गहरु सबैको एउटै रगत छ, राईहरु सबैको एकै रगत छ र त्यस्तै अरु अरुको पनि एकै नश्ल वा रगतका हुन्। त्यतिमात्र होइन, नेपाली भाषा अथवा खस भाषाभाषीहरु पनि बाहुन, क्षेत्री तथा कामी, दमाई, सार्की विभिन्न जातमा विभाजित भएता पनि उनीहरु सबै आर्य रगतका हुन्। तर नेवारहरुमा त्यस्तो छैन। कोही नेवारहरु आर्यन्, कोही नेवारहरु मङ्गोल र कोही अष्टाद्रविड नश्लका छन्। संसारका तीनवटा नश्लहरु नेवारहरुमा छन्।
हुन त ९० प्रतिशतभन्दा बढी तिब्बेत्तो वर्मन अथवा मंगोल छन्, नेवारका नब्बे प्रतिशतभन्दा बढी आदिवासी हुन् र मङ्गोल मूलका ‘तिब्बती–वर्मी समूहका’ हुन्, तर अरु आगन्तुकहरु पनि नेवार बनेका छन् ।
नश्ल मात्र होइन, धर्मको हिसावले पनि नेवारहरु थरीथरीका छन् । धर्मका हिसावले पनि अहिले नेवारहरु शैव र बौद्ध धर्म मान्नेहरु छन् । पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यका जित्नुभन्दा पहिला शैव, बौद्ध, इस्लाम र इसाई धर्म मान्ने नेवारहरु थिए। पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यका जितेपछि उनले इसाइहरु सबैलाई ‘देश छाडेर जानू, नजानेहरुलाई मार्नू’ भन्ने आदेश दिए। त्यसैले त्यतिबेला इसाई धर्म मान्ने सबै नेवारहरु भारत पसे, धेरैजसो बेतिया शहरमा गएर बसे। नजानेहरु सबैलाई फाँसी दिइए र मारिए। त्यसरी त्यतिबेलादेखि इसाई धर्म मान्ने नेवारहरु नै हराएर गए। अहिले फेरि इसाइ धर्म मान्ने नयाँ नेवारहरु उत्पन्न भएका छन्। नेवार मुसलमानहरु भने ज्यादै थोरै भएको हुनाले उनीहरु खस अथवा पहाडी मुसलमानहरु र तराईका मुसलमानहरुसँग मिसिन गए ।
यसरी नेवारहरुको रगत, धर्म अलगअलग रहेको छ। अनुहारै हेर्दा पनि सबै नेवारहरुको एउटै जाति छैन। कुनै नेवारहरुको नाक थेप्चो भएको अनुहार देखिन्छ, भने कुनै नेवारहरुको चुच्चो नाक देखिन्छ। त्यसकारण मेरो विचारमा नेवार भनेको कुनै एक जाति (ethnic group) समुदाय नै होइन, यो त एउटा भाषा वा जातिको समुदाय वा  (ethnic linguistic) हो । जो नेपाल भाषा बोल्छन्, उनीहरुलाई नेवार भनिन्छ।
नेपाल भाषा भनेको पुरानो किराँत भाषामा लिच्छवीहरुले बोल्ने संस्कृत मूलको भाषा मिसिएर बनेको नयाँ भाषा हो। नेपाल भाषा बन्नुभन्दा पहिला त नेवारहरुको र तामाङ्गहरुको एउटै भाषा थियो। तामाङ्गहरुले पुरानै भाषा बोलिरहे। नेवारहरु भने नयाँ भाषा बोल्न थाले ।
नेवारको श्रमिक वर्ग, जस्तो – नापित, माली, चित्रकार, नकर्मी, रञ्जितकार, तण्डुकार तथा खेती गर्ने किसानहरु, ज्यापूहरु सबै तिब्बेतो वर्मन वा मंगोल मूलका छन्। नेवारहरुमा यिनीहरुको संख्या ९० प्रतिशतभन्दा बढी छ। नेवार जातिभित्रका केही अरु परिवारहरुको उदाहरण लिऔँ। जस्तो कि, नेवारहरुमा श्रेष्ठहरु छन्। श्रेष्ठहरुमा पनि कोही आदिवासी छन् भने कोही बाहिरबाट आएका छन्।
७ सय वर्षसम्म मल्लहरुको राज्य चल्दा उनीहरुले सरकारको ठूलाठूला पदहरु अथवा भारदारहरुमा विभिन्न मानिसहरुलाई नियुक्ति गरे। उनीहरु जुनजुन पदहरुमा नियुक्त भए, त्यही पदअनुसार उनीहरुको थर निर्धारण भयो। जस्तो – मन्त्रीलाई अमात्य, सेनाको प्रमुखलाई प्रधान, राजाको ढुकुटी हेर्नेलाई राजभण्डारी, राजाको सन्तानलाई पढाउनेलाई जोशी भनियो। उनीहरुका सन्तानहरुलाई अहिले पनि अमात्य, प्रधान, राजभण्डारी र जोशी नै भनिन्छ । ती सबै भारदार समूहको सामूहिक नाम श्रेष्ठ भनिन्छ।
श्रेष्ठ भनेको एउटा जात होइन, यो त पद भयो । यो जातमा कोही मंगोल होलान्, कोही आर्यन होलान्, कोही यहाँकै आदिवासी होलान्, कोही बाहिरबाट आएका होलान्।
नेवारमा अरु विलिन हुँदै गए
एउटा उदाहरण लेऔँ। नेपालको इतिहासमा हरि सिंहदेवको नाम आउँछ। हरिसिंहदेव तिरहुतको सिमरौनगढका राजा थिए। सिमरौनगढ नेपालको बारा जिल्लामा पर्दछ। त्यँहा भएको एक आक्रमणमा उनी भागेर नेपाल उपत्यकाको भक्तपुरमा शरण लिन आउन खोजेका थिए। तर तिनी बाटैमा मरे। उनका छोराले भक्तपुरको दरवारमा शरण लिए। उनीहरुको थर राजपूत थियो। नेवारीमा ‘रा’लाई ला भनिन्छ। त्यसैले उनीहरु थर लायपू भयो। हरिसिंहदेव लायपूका सन्तानहरु श्रेष्ठमा मिल्न गए ।
मल्ल राजा भुपतिन्द्र मल्लको समयमा भारतको गुजरातबाट एकथरि वैद्यहरु आएका थिए। उनीहरु दरवारमा गएर राजाको वैद्यको रुपमा काम गर्न थालेकाले उनीहरुलाई राजवैद्य भन्न थालियो। तिनीहरुसँगै आएका वैद्यहरु तर राजदरवार नपुगेकाहरु श्रेष्ठ नभई अरु जातमा विलिन भए। बाहुनहरुमा पनि बाहिरबाट आएका देवकोटा, रिमाल, आचार्य, सुवेदी, यी विभिन्न थरका उपाध्याय ब्राम्हणहरु ६/७ सय वर्ष पहिले नेपाल उपत्यकामा आएर बसेकाहरुले नेवारी बोले, उनीहरुलाई राजउपाध्याय भनिन्छन् वा नेवारबाहुन पनि भनिन्छ।
त्यस्तै, तराईबाट पनि तिरहुते ‘झा, ओझा मिश्र थरका’ बाहुनहरु पनि यहाँ आएर नेवाल भाषा बोलेर नेवार बाहुन बने। यसरी ८/९ सय वर्षपहिले आएर काठमाडौं उपत्यकामा बसेर नेवाल भाषा बोलेपछि उनीहरुलाई नेवार भन्न थालियो । यसरी नेवारहरुको संरचनाको हिसावले हेर्ने हो भने विभिन्न ठाउँहरुबाट आएका र विभिन्न जातिका मानिसहरु एक आपसमा विलय भएर बनेको जाति हो नेवार।
संस्कृतिकै हिसावले हेर्ने हो भने पनि नेवारहरुको संस्कृति विश्वकै संस्कृतिभन्दा अगाडि देखिन्छ। यहाँका कला र कलाकारका बारेमा रुसका एकजना ठूला इतिहासकार डा. बन्दरेब्स्कीले भनेका छन्– “विश्वमा पुनर्जागरण सबभन्दा पहिला इटालीमा आएको भनिन्छ, तर यो कुरा गलत हो। त्यहाँ पन्ध्रौँ शताब्दीमा पुनर्जागरण आएको थियो, नेपालमा एघारौं शताब्दीमा नै ठूलाठूला विश्वप्रशिद्ध मन्दिर र चित्रहरु बनाइसकेका थिए ।”
त्यस्तै गरेर, मल्लकालमा यहाँ आयुर्वेदमा पनि ठूलो विकास भएको थियो। यो कुरा कोरियामा पनि उल्लेखित छ। ती पुस्तकहरुमा नेपालको ठूलो राजवैद्यले बनाएको औषधीको बारेमा चर्चा गरिएको छ। यसरी एकपटक मल्लकालमा नेवारहरु निक्कै धेरै विकसित भएका थिए र विश्वमै प्रशिद्धि कमाएका थिए ।
नेवारहरु आदिवासी हुन् कि होइनन्
अब नेवारहरु आदिवासी हुन् कि होइनन् भन्ने बारेमा कुरा गरौं ! मेरो विचारमा नेवारहरु आदिवासी नै हुन्। किनभने ९० प्रतिशतभन्दा बढी नेवारहरु आदिवासी नै हुन् । अरु बाँकी प्रतिशतमात्रै पछि बाहिरबाट आएका हुन् । यसरी मिसिने कुरा त जुन जातिमा पनि हुनसक्छ। आदिवासी भन्नेबित्तिकै नेवारहरु शुरुदेखि नै नेपालमा बसेका हुन् त भन्ने प्रश्न पनि उठ्न सक्छ। संसारमा शुरुदेखि बसेका त कोही पनि छैनन् होला। मानव जातिको उत्पति नै कोही चीनमा, कोही अफ्रिकामा भएको भनिन्छ ।
उनीहरु नै संसारभरि फैलिएका हुन्। त्यसैले आदिवासी भनेर तिनीहरुलाई भनिन्छ, जुन जातिहरु शासक जातिभन्दा पहिला आएर बसेका हुन्। अहिले नेपालका शासक जाति ‘नेपाली वा खस भाषा बोल्ने बाहुन क्षेत्री ठकुरी’ हुन् । उनीहरु ४/५ सय वर्ष पहिले आएका हुन् भने नेवारहरु त्योभन्दा पहिला नै आएका हुन् । त्यसैले नेवारहरुलाई आदिवासी भन्नुपर्छ ।
नेवारहरु जनजाति हुन् कि होइनन्
अर्को, नेवारहरु जनजाति हुन् कि होइनन् भन्ने बारेमा पनि विवाद छ। नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले निकालेको नेपाली बृहद शब्दकोषमा जनजातिको परिभाषा ‘जंगल फाँडेर खनीखोस्री खाने, नागा, कोचे, कुसुन्डाजस्ता शिक्षा आदिमा पछिपरेका, नजिकको परिवेशसँग पनि प्रभावित नभएका पछौटे जाति’ भनेर दिइएको छ । यो परिभाषाअन्तर्गत नेवारहरु पर्दैनन्। यो परिभाषाअनुसार नेवारहरुलाई जनजाति भनियो भने नेवारहरुको बेइज्जत हुन्छ भन्न थालियो ।
अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठनले जनजातिको परिभाषा ‘देशको मुख्य शासक जाति जुन छ, त्यो जातिभन्दा अलग्गै भिन्दै भाषा, धर्म संस्कृति भएको जातिलाई जनजाति भनिन्छ’ भनेर दिएको छ। किनभने शासक जातिको भन्दा अलग्गै भाषा, धर्भ र संस्कृति उत्पीडित हुने गर्छ । नेवारहरुको भाषा कति उत्पीडित छ भन्ने कुरा त विगतमा मूल्यांकनमा आइसकेको छ । त्यसकारण यो परिभाषाअनुसार नेवारहरु जनजाति नै हुन् भन्ने मलाई लाग्छ ।
यदि नेवारहरु जनजाति हुन् भने मैथिलीहरु किन जनजाति होइनन् भन्ने प्रश्न पनि उठ्न सक्छ। मैथिलीहरुको भाषा अलग्गै भएता पनि उनीहरु हिन्दू धर्म र आर्य संस्कृतिका हुन्। उनीहरुको धर्म र संस्कृति शासकहरुको धर्म र संस्कृतिसँग मिल्छ। त्यसैले उनीहरु जनजाति भएनन् । शासकहरुको धर्म र संस्कृतिभन्दा अलग्गै धर्म र संस्कृति भएकालाई जनजाति भन्ने अर्थमा नेवारहरु जनजाति नै हुन्।
एकपटक शासक भइसकेका नेवारहरु कसरी जनजाति हुनसक्छन् भन्ने प्रश्न पनि उठ्न सक्छ। तर नेवारहरु कहिले पनि शासक जाति भएका छैनन्। मल्ल राजाहरुलाई नेवार राजा भनिए तापनि उनीहरु नेवारहरु नै होइनन्, ठकुरीहरु हुन्। नेपाल भाषा बोलेर शासकहरु नेवार भएका थिए। उनीहरु शासक छँदा नेवारहरु अलग्गै थिए। पृथ्वीनारायण शाहले मल्लहरुको राज्य खोसेपछि मात्र मल्लहरु नेवारसँग मिल्न गएका थिए ।
(यो लेख र फोटो के. के. मल्लले कहिं भेटाएको हुँ  भनेर फेसबुकमा राख्नु भएको रहेछ। त्यसैमा उहाँले लेख्नु भएको छ “नेवार को हुन् भन्ने विषयमा प्रा. माणिकलाल श्रेष्ठले पनि लेख्नुभएको मलाई थाहा छ।” हामीलाई यहाँ भएका केही सूचनाहरुबारे छलफलमा आउन् भनेर यहाँ राखेका छौं-सम्पादक)

  



गुफामा बस्नेको भाषा: भोटे?


गुफामा बस्नेको भाषा भोटे?
मुस्ताङको छोसेरका पाहाडी भित्तामा अनगिन्ती प्रचीन गुफाहरू देखिन्छन्। तलको फोटोमा देखाइएको गुफा निकै प्रसिद्ध छ। यो गुफा घर भन्दा व्यवस्थित छ। यी गुफामा जिन्दगी काटेकाका सन्ततीहरूले ल्होवा भाषा बोल्छन्। लोमान्थाङ, किम्लिङ, छोसेर र चराङमा लगभग उस्तै बोलिए पनि चुङजुङमा अलि फरक बोलिन्छ। भनिन्छ, ल्होवा तिब्बतीको भाषिका हो। विभिन्न भाषीहरूसँगको सम्पर्क र समय अगाडि बढ्दै जाँदा भाषामा परिवर्तन हुँदै जान्छ। ल्होवामा पनि परिवर्तन भएको छ। गुफामा बस्दाको भाषा कस्तो थियो होला रु यो अनुसन्धानको विषय नै हो। एउटा मननयोग्य कुरा के हो भने यहाँका लामाहरू हिमाली क्षेत्रमा बोलिने सबै भाषाहरूलाई एउटै भोटे भाषा मान्नु ठिक हुने तर्क गर्दछन्। ूयी क्षेत्रका सबैले सबैले बोलेको बुझ्दछन्। किन छुट्टै भाषा मान्नुरुू यसै कुरा मान्ने हो भने त नेपालमा पंचायतकालमा गरिएका भाषा गणना पनि त बेठीक त रहेनन्रु कसो१ ूभोटेू भित्र करिब १० भन्दा बढी भाषाहरू आउन सक्छन्। नेपालमा भाषाको सङ्ख्याको विवाद कहिले टुङ्गिने हो१ फरक माने फरक समान माने समान के ले पो छुट्टिने हो?

Danraj Regmi, facebook

लिम्बुहरूका पुर्वजहरू


बालकृष्ण पोखरेलको पुस्तक खसजातिको इतिहास, पृ. १४८ मा लिम्बु हरूका पुर्वज लेप्मु हरू थिए भन्ने उल्लेख भएको रहेछ । उहाँको भनाइ जस्ता को त्यस्तै उद्धृत गरिएको छ ।

किन्नरको इतिहास अलिक भिन्न छ । यी किरगिज छोडेर हयीशभूमि इपुग्दा त्यहाँ श्विनका प्रतिस्पर्धीका रूपमा नर (Nairi) को उदय भइसकेको थियो । ती फूलार्इ मनु (Manyu) पनि भन्दथे । सुमेरकाहरू तिनलार्इ नुम्मा (तुलनीय बाइबलको नोह) पनि भन्दथे । यी नरहरू एलाम देखि र्मेनियासम्म निकै फिँजिएका थिए । यिनको प्रभावमा परी लेप्मुहरू (जका लिम्बुहरूका पुर्वजहरू) को सैंहिक उपासनासित फेटिएर एलाममा नृसिंह उपासनाको उदय भयो । यसै गरी हयीशभूमि नाघेर हिमालतिर इरहेका किरहरूमा पनि धा घोडा र धा नरको मिश्रण भयो । अझै पुराणहरूमा किन्नर धा घोडा (मुख तर्फ घोडा) र धा मान्छे (बाँकी जिउ मान्छे) भएको प्राणी मानिन्छ । ठीक यही नाम (Kentaur) र ठीक यही अर्ध--श्विन स्वरूपको प्राणी ग्रिसेली पुराकथामा पनि पाइन्छ । किन्नर जातिका उपासनाका तीन अवस्था देखिएका छन्--छाग, अश्व र अर्धअश्व । लेप्मुहरूले लिबिया र लिबाननतिरबाट ल्याएको लेय (Leo) भावना किर अथवा किरातको मौलिक भावना होइन ।
बालकृष्ण पोखरेलको खसजातिको इतिहास, पृ. १४८

काठमान्डु शहरको कहर


काठमान्डु शहरको कहर

Govind Thapa, facebook

काठमान्डु उपत्यकामा मानिस हरूको चाप दिन दिनै बढदै छ । नयाँ नयाँ घर थपिदै छन् । मेरो मनमा केही प्रश्न हरू स्वस्फुर्त रूपमा उब्जिन्छन् ।
१. काठमान्डु उपत्यकाको कुनै दीर्घकालीन योजना छ कि छैन?
२. यदि छ भने यस उपत्यकामा कति करोड मानिसलाइ राख्ने योजना छ? र कति जनसंख्या बस्न सक्छन? कति पर्यटक हरू ल्याउने योजना छ?
३. उपत्यका वासी र पर्यटक हरूकालागी बसोवास, खाद्धान्न, पानीको दीर्घकालीन योजना के छ? के त्यही मेलम्चीको पानीले पुग्ला? अरू विकल्प के सोचिएका छन्?
४. खाद्धान्नको पुर्तिकालागी के योजना छ? पैठारीकालागी बाटाका योजनाहरू के छन्? के अहिलेकै बाटाहरूले काम चलाउने सोच हो?
५. उपत्यकामा के कस्तो र कतिको संख्यामा यातायातका साधन हरू अटाउलान्? र केकस्ता र कति मोटर हरू ल्याउने योजना छ? के कस्ता बाटा हरू बनाउने योजना छ?
६. उपत्यकाका करोडोंको जनसंख्याकालागी यथेस्थ स्कूल, कलेज, विश्वविदध्यालय, अस्पताल, शिक्षक, चिकित्सक, एम्बुलेन्स, र शव दाहनको लागी के योजना हरू छन्?
७. करोडों मानिसले निकालेको फोहर व्यवस्थापनकालागी के योजना हरू छन्? पलास्टिक, शीशा, रबर, फलाम, आदि जस्ता फोहरका लागी रिसाइक्लिङको के योजना छ?
८. उपत्यकामा अहिले र आउँदा दिनहरूमा सामाजिक अपराध रोकथामकालागी केकति अदालत, तथा जेल, सुरक्षाकर्मि, वकील, न्यायधीश र कर्मचारी, राख्ने योजना छ?
९. राजधानी शहरकालागी कुन कुन स्थानहरूमा पार्क, मनोरन्जन, खेलकूदका संरचाना आदि राख्ने योजना छ?
१०. विपत्तिका बेलामा करोडों मानिसका लागी सुरक्षित स्थलहरू कहाँ कहाँ राखिने योजना छ? विपत योजना कति चरण र जनशक्ति कतिको तयारी गरिएको छ?
११. यो एउटा शहरको मात्र होइन अरू  स्मार्ट शहर हरू कहाँ कहाँ बनाउने योजना छ? के कति जनसंख्यालाइ धान्न सक्ने क्षमताको शहर हुने छ?
१२. यदि तपाइले काठमान्डु वा अन्य कुनै शहरमा घर बनाएर बसाइ सर्ने योजना बनाउनु भएको छ भने माथि भनिएका बाहेक अरू कुराहरूको समेत योजना हेरेर मात्र अन्तिम निर्णय लिनु राम्रो होला ।



किरातको इतिहास : को हुन् किरात राई ?

  किरातको इतिहास : को हुन् किरात राई ? डा. भक्त राई , लोकपाटी न्यूज ६ माघ २०७६ , सोमबार किरात शब्द अनेक जातिहरूलाई बुझाउने पुञ्ज हो। कि...