The Sinja civilization at risk

संकटमा सिंजा–सभ्यता

कार्तिक १, २०७२
कान्तिपुर
एलपी देवकोटा

जुम्ला — सिंजा खस भाषा र खस सभ्यताको उद्गम थलो हो । तर यतिखेर सिंजा–सभ्याता संकटमा पर्दै गएको छ । यहाँका शिलालेख, ऐतिहासिक स्थलहरू, पाण्डवगुफा, विराट दरबार, कनकासुन्दरी मन्दिर सबै बेवारिसे छन् । तिनको भग्नावशेष मात्रै भेटिन्छ । संरक्षणतर्फ राज्यको ध्यान जान सकेको छैन ।
 ‘गोर्खालीले राज्य लिया, भाषा पनि लिया, खस भाषा विगाडिकन जुम्लै पठाइदिया’
(गोर्खालीले राज्य लिए, भाषा पनि लिए, भाषा बिगारी जुम्ला पठाइदिए) जुम्ला सिंजा कनकासुन्दरी ५ हाडसिंजाका ८१ वर्षीय धनलाल हमालले ‘सिंजा सभ्यता’ संकटमा पर्दै गएकोमा यसरी चिन्ता व्यक्त गरे ।
हमाल मात्रै होइन, सिंजा सभ्यता संकटमा पर्दै गएको भन्दै सिंजा लुडु ९ का ५० वर्षीय मधुशंकर उपाध्याय पनि चिन्तित छन् । ‘कुडा गर्न लाज मान्ना छन् खस भाषाबाट,पूर्वेलीको मानपदवी पाइन्या आशाबाट (कुरा गर्न लाज मान्छन्, खस भाषाबाट, पूर्वेलीको मानपदवी पाइने आशाबाट)’ उनले स्थानीय भाषामा सुनाए ।
 अहिले सिंजाका शिलालेख, ऐतिहासिक स्थलहरू, पाण्डवगुफा, विराट दरबार, कनकासुन्दरी मन्दिरलगायत बेवारिसे छन् । यहाँ विराट दरबारको भग्नावशेष मात्रै भेटिन्छ । त्यसको संरक्षणतर्फ राज्यको ध्यान जान सकेको छैन । ‘उइले मेरा दिन थियार खिर खा भन्या खाइन अइले मेरा दिन गया र मैको पानी पाइन (उहिले मेरा दिन राम्रा थिए खिर खा भन्दा खाइन, अहिले मेरा दिन गए, मोही पनि पाइन)’ सिंजा उपत्यकाको विकास गर्न नसकेकोमा स्थानीयहरू पछुताएका छन् ।
‘सिंजा सम्पन्न र पहुँच भएको राज्य भएका बेला विकास गर्न सकिएन, सभ्यताको महत्त्व बुझ्न सकिएन, अहिले केन्द्रीकृत राज्य भइसकेपछि सिंजाले चाहेको कुरा पनि पाउन सकेको छैन,’ पाण्डवगुफा ३ की उर्मिला खत्रीले भनिन्, ‘सिंजाको वाडतुड गर्न राजाले सुन्योन, यही भाषाको विकास गर्न राज्यले गुन्योन (सिंजाको संरक्षण गर्न राजाले सुनेनन्, यो भाषाको विकास गर्न राज्यले सोचेन) ।’
 संस्कृतिका जानकार एवं सिंजा सभ्यताका अनुसन्धानकर्ता सिंजा लुडु ९ का वासुदेव उपाध्याय पनि यस्तै गुनासो गर्छन् । ‘हामी आफैंले सिंजा सभ्यताको संरक्षण, प्रवद्र्धन,
जोगेर्ना गर्नु आवश्यक छ । नेपालमा बोलिने सम्पूर्ण भाषाको सरकारले संरक्षण गरेको छ,’ उनले भने, ‘तर नेपाली भाषाको उत्पत्ति भएको खस भाषाको विषयमा सरकार सुन्न पनि चाहँदैन, अनि कसरी सिंजा सभ्यताको संरक्षण होला ।’
 कर्णाली प्रदेशको केन्द्र सिंजालाई नेपाली भाषाको उद्गम स्थल मानिन्छ । सिंजाबाट जारी भएका ताम्रपत्र, स्वर्णपत्र, शिलालेखहरूमा त्यस बेलाको पहिलो नेपाली भाषाको विकसित रूप फेला परेकाले सिंजालाई उद्गम स्थल भनिएको संस्कृतिका जानकार एवं खस भाषाका अध्ययनकर्ता रमानन्द अचार्यले बताए । उनले जिल्ला विकास समिति जुम्लाको सहयोगमा खस भाषाको शब्दकोश समेत बनाइरहेका छन् । उनले ‘खसिया आखर’ नामक खस भाषाको शब्दकोश लेखिरहेका छन् ।
हाल सिंजामा बोलिने भाषा, त्यहाँको सभ्यता, त्यहाँका पर्यटकीय स्थल, धार्मिक स्थल, पुराना दरबारहरू संकटमा पर्दै गएका छन् । यहाँ लेखिएका विभिन्न नीतिहरूको संरक्षण हुन सकेको छैन, लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् । सरकारले सिंजालाई विशेष क्षेत्र घोषाणा गरी यहाँको सभ्यताको संरक्षण गर्नुपर्ने स्थानीय सिंजालीको भनाइ छ ।
आजभन्दा ३४६० वर्ष अर्थात् १४५५ मा राजा जालन्दरले सिंजा राज्य स्थापना गरेका थिए । राजा जालन्धर शिवका भक्त भएकाले शिवको अघिल्लो अक्षर ‘शि’ र आफ्नो नामको अघिल्लो अक्षर ‘जा’ बाट जोडेर सिंजा नाम रहन गएको जनश्रुति भेटिने गरेको सिंजा घितालिहीका पूर्णप्रसाद घितालले बताए । ‘जालन्धरकी रानी बृन्दाले बास गरेको भनी सिंजामा आज पनि पूजा गरिने देवीलाई बृन्दावासिनी भनिन्छ । पुराणहरूमा बृन्दालाई पतिव्रता र तपस्वी नारीका रूपमा चित्रण गरिएको पाइन्छ,’ उनले भने, ‘यिनै बृन्दाको नाम अपभ्रंश हुँदै खस भाषामा बिन्नैनी भनी उच्चारण गरिन्छ ।
खस राजा नागराज र उनका उत्तराधिकारीले सिंजा नगरमा करिब ३०० वर्षसम्म शासन गरेका थिए ।’ त्यस अवधिमा सिंजा क्षेत्र राजधानी मात्र होइन एक चर्चित सभ्यताका रूपमा विकास भएको इतिहास छ । यिनै खस राजाहरूले पूर्वमा नेपाल उपत्यकामा २ पटकभन्दा बढी आक्रमण गरी करत राज्य बनाएको र पश्चिमका कमाउ गरुवालसम्मका तमामा राज्यहरूलाई आफ्नो साम्राज्यभित्र पारिसकेको पाइन्छ ।
सिंजा सभ्यता विकासको लामो शृंखला छ । सामाजिक व्यवस्था, ब्राह्मणको उच्च स्थान, सिंजा सभ्यतामा दरबारसम्म पहुँच भएका ब्राह्मणहरूले राज्यबाट भूमि दान वा कृपा प्राप्त गरेका थिए । तिनीहरूलाई राज्यको कर लाग्दैनथ्यो । राजकाजमा सल्लाहकार राजदूत, धर्माधिकारी, न्यायाधिकारी र प्रशासनिक कर्मचारीमा ब्राह्मणहरू कार्यरत रहेको इतिहास भेटिने गरेको पूर्णप्रसाद धितालले बताए ।
राज्यको राजधानी रहेको सिंजा आफैंमा महत्त्वपूर्ण स्थान हो । कर्णाली प्रदेशका खस ब्राह्मण, क्षेत्री, ठकुरी, कामी, दमाई, सुनार, सार्की, संन्यासी आदिहरू मष्टो मान्ने भएकाले यिनीहरू प्रकृतिपूजक हुन्, जुन तराईका ब्राह्मण, क्षेत्री आदिले मान्ने देवताभन्दा सर्वप्राचीन हुने भनेर विद्वान्हरूले लेखेका छन् । यसबाट कर्णालीका खसहरू आदिवासी हुन भन्न सकिन्छ र उनीहरूको सभ्यता
समेत फरक र ऐतिहासिक रहेको वासुदेव उपाध्याय बताउँछन् ।
‘प्राचीनकालमा सिंजामा विद्वान्हरूको जमघट हुन्थ्यो’ भन्ने कुरा इतिहाविद्हरूले लेखेका छन् । मध्यकालमा बोधगया (भारत) मा विहार वा बौद्ध विहार बनाउन सिंजाबाट कालिगढ पठाइएको प्रा.डा. सूर्यमणि अधिकारीको पुस्तकमा उल्लेख छ ।
सिंजाका राजा पृथ्वी मल्ल लगायतका राजाको ताम्रपत्र, कनकपत्रमा करको उल्लेख भएबाट मुलुकमा करको चलन सिंजाबाटै भएको अनुमान गर्न सकिन्छ ।
सिंजालगायत कर्णाली प्रदेशमा मध्यकालमा निर्माण भएका ढुंगे देवल, मुग्राहा, वीरखम्ब, कीर्तिखम्बहरूले पनि सिंजा सभ्यताको ऐतिहासिक झलक देखाउँछ । सिंजाका राजाहरू बौद्ध तथा हिन्दु दुवै धर्ममा आस्था राख्दथे भन्ने शिलालेखहरूमा ‘ॐ मणि पद्मे हँु’ सँग ‘ॐ स्वस्ती’ मन्त्र अंकित गराएबाट प्रस्ट हुने उपाध्यायको भनाइ छ । सिंजामा अवस्थित लामा–विष्णुका थानहरूले पनि धार्मिक सहिष्णुताको राम्रो उदाहरण दिएको भेटिन्छ ।
सिंजाका धार्मिक समन्वयका उदाहरणले विभिन्न जाति, लिंग, समुदाय, वर्ण, धर्मावलम्बी तथा संस्कृतिका अनुयायीहरूबीच समन्वय र सद्भावको आदर्शलाई नेपाली जनमानससम्म पुर्‍याउने जिल्ला विकास समितिका पूर्वसभापति एवं सिंजाका स्थानीय धनलाल हमालले बताए ।
‘आजभोलि सिंजातिर हेर्दा यो निष्क्रिय ठाउँ जस्तो लाग्छ । ऐतिहासिक, भाषिक, पुरातात्त्विक बहुआयामिक महत्त्व बोकेको सिंजा सभ्यता हाल ओझेलमा छ,’ उनले भने । वि.सं. १८४६ अघिसम्म पनि सिंजा संस्कृतिको ठूलो महत्त्व थियो । वि.सं. १८४६ पछि जुम्ला राज्यको अस्तित्व समाप्त पारिएसँगै सिंजाको सभ्यता पनि संकटमा परेको इतिहासविद्हरूको भनाइ छ ।
प्रकाशित : कार्तिक १, २०७२ ०८:१७