About The Culture of Magar

MAGAR (SHORT INTRODUCTION)

https://magarworld.wordpress.com/2014/02/17/about-magar/

 Magar is one of the indigenous ethnic nationalities of Nepal. It is one of the bravest communities with its own ancient rich culture. The regions that the Magar tribe inhabit are the districts of Palpa, Gulmi, Arghakhanchi, Syangja, Baglung, Parbat, Myagdi, Tanahun, Gorkha, Nawalparasi, Rupandehi in the Western region, Rolpa, Rukum, Dolpa, Dailekh, Jajarkot, Pyuthan in the Mid-Western region and Ilam, Taplejung, Dhankuta, Sunsari, Sarlahi, Okhaldhunga in the Eastern region. Besides these areas there are small pockets of Magars spread out in the regions of the hot tarai both east and west, and also in the hills and the areas around the Central region of Nepal. Magars follow Buddhism with priest called Bhusal, the social process of Sanskritization has drawn some southern Magar population to develop a syncretic form of Hinduism that combines animist and Buddhist rituals. Under the main ones beings Ale, Thapa, Pun and Rana.

 There are more than 700 sub THARS (family names) of Magar. According to Nepal’s 2001 census, 1,622,421 people (excluding Magars living abroad) identified themselves as belonging to the Magar ethno-linguistic group, representing 7.4% of Nepal population and making them the largest indigenous ethnic group in the country. It is estimated that there are 5 million Magars around the world today. In the past, Magars had their own small states called Chaubise raja or Bahar Magarant, and Ath Magarant. They also played vital roles in the making of today’s great Nepal. Despite their glorious history and legend, Magars are lagging in the socioeconomic and political strata of Nepal, which is an effect of Sanskritization or “Braman Bad”, with its own script called “AKHA LIPI.”

 Magar language has four dialects which marginally differ in some aspects to each other its because according to the places into which they were drifted apart from other groups and were in isolation for long time during the course of the history. This language is rooted in the Tibeto-Burman family. Medium built, wheatened in complex oval or round face, black hair, razor cut eyes generally describes the physiques of Magars in nature they are cheerful, peace-loving, kind-hearted, gentle, honest, and brave people.

 During their leisure or at the time of festival they like to be involved in merry making by singing and performing their traditional dances like Sorathi, Ghantu, Jhyaure, Dohri, Rodhi, Kaura Chutka. Salaijo and many more.Magars traditionally engage in subsistence, agriculture, pastoralism craftsmanship, hunting and fishing. However these days Magars are also in the field of other professions like medicine, education civil services, laws, journalism, development, aviation and politics.

 The Magars are prominently represented in Nepal’s military as well as in British and Indian Gurkha regiments along with the Gurung, Rai and other martial ethic groups from the hills of Nepal.Magars are spread not only within Nepal but also in other neighboring counties of Nepal like Bhutan, Burma, and Bangladesh and in Deharadun Darjeeling Sikkim, Assam Nagaland and Bhaksu in India. Further away- today Magars are also settled or are they’re for study or other work related purposes in many other countries of the world. Similarly many Magars associations are formed with common goals of bonding themselves well, and keeping coordinal social relation with other communities in order to preserve and promote their culture, tradition and language back alive for the sake of their identity forever.Here is an interesting story described about Magar’s Origins and version of three different language groups are presented in TRIBAL ETHNOGRAPHY OF NEPAL Volume-II, by Dr. Rajesh Gautam and Asoke k. Thapa Magar.

 The origin of the Magar of the Bara Magaranth is that in the land known as Seem there lived a tribe of people. There were two brothers named See Magar and chintoo Magar who began to have differences thus while one stayed back the other headed south and after a series of migrations reached the place called Kangwachen. This is in southern Sikkim and made up of a called on whose northern end lived the Bhotia people while at the bottom or southern end settled these Magar immigrants. As the years passed the Magars became very powerful and made the northern Bhotia their vassals. At this time the Magar king named Sintoo Sati Sheng (shang) ruled in a very despotic manner and the northern bhotia conspired and assassinated him. Later on the queen of this king took revenge and poisoned 1000 Bhotia people at a place called Tong Song Fong meaning where a thousand were murdered. But later son the Bhotia won and so the Magar had to again migrate further south and from there they moved in all directions among which one group migrated to Simraogadh. They are believed to have moved towards the Bara Magarnth area of Palpa, Gulmi, Dhor, Gherung, etc. one group moved towards the Okhaldhunga region and another group seems to have returned to the east. No dates are given.

 The Kham Magar further west of the Bara Magaranth Magars has a different origin legend. There were four brothers, so says the legend, and one day they went hunting but got lost. They camped at a place and desributed the chores to do. From there four brothers the carious jats or tribes emanated. The first tribe was the Bahun Magar (the eldest brother’s tribe), then come the Thakuri Magar (the second eldest brother), then the Khas Magar (the third brother) and lastly the Kami Kami Magar (the youngest brother). Thus the Khas Magar became the Kham Magar of today, it is said.The Tarali Magar are said to have originated from the union of a male whose mother had fled the region of Jumla during a war of the Kalyal kings there. It is not known who her spouse was but this said to have arrived at Tarakot in a very pregnant condition and given birth to this boy.

 One day this boy sees a strange phenomenon in the jungle lake where he goes with his cattle. The lake was alleged to be filled with milk and surrounded by a large forest. The boy spotted 7 shining creatures like fairies bathing in the waters of the lake. He was enthralled and come to observe them daily. One day he told his mother about this strange sight and she advised him to touch youngest of these angels so that she would became human and thus he would be able to marry her. This happened and the boy brought the beautiful damsel to his mother, but when they asked her who she was she replied in a tongue, which was incomprehensible for them. The devi was offered some bread and she uttered the words ‘Tai khe nan’ slowlythey began to learn the language of this woman and Kaike was spread among themselves. The language was called Kaike meaning language of the Gods.

 SEPT: It is generally known that in the structure of tribes there are the septs followed by the sub-septs, then the gotra is discerned and so on. Among the Magar people is would be proper to first state that this tribe is not divided into straight clans or septs, but into sub-tribes. This differentiation commences first with the linguistic classification, which means that there are 3 sub-languages among the Magar people. The Bara Magarnth Magar people speak the common Magarkura and those in Dolpo area speak the Kaile. Each language is a distinct one with its own identity, and the Kaile is a language which is spoken nowhere in the world.The Mgara tribe is now divided into basically seven clans or septs: Thapa, Ale, Rana, Budhathoki, Raka, Gharti and Pun but here also some differentiation must be made. While the first three are considered the pure Magar, the latter are assumed to be assimilated elements from the neighboring hill tribes of Bhotia ancestry. Linguistically we can categories these clans as follows:

 Language Septs: Magarkura speakers Ale, Thapa, RanaKhamkura speakers Buda, Gharti, Roka, Pun, JhankriKaile speakers Tarali Magar of Dolpa/ Buda, Gharti, Rokaya, Jhankri.

 LANGUAGE: The language of the Magar people are of four types has already been said. It must be understood that there is the Bara Magarnth are which is where Magaranth is spoken the Rolpa, Rukum and Pyuthan region where khamkura is spoken and the Dolpa region where Kaile is spoken.

 PHYSICAL CHARACTERISTICS: The Magar range from the ones who have been inhabiting tarai to the high Himalaya areas like Dolpa, thus they do exhibit differences in physiques and features, and however, this can be described generally to encompass the tribe.The physiques of the Magars are thick set and sturdy, though. They are an average height of 5 feet to 5 feet 7 inches, though some of the northern Magar people are very tall. Whitened in complex oval or round face, black hair, razor cut eyes generally describes the physiques of Magars in nature they are cheerful, peace loving kind hearted, gentle honest and brave people.

 FAMILY : The family structure of these people is quite similar to the other tribes scattered throughout the country, however, there are some differences which make them different and a tribe apart. The main family splits into nuclear ones as the children marry, but there are families where the system of staying joint is existent, where they live in the same house and eat at one kitchen.The most distinctive element in the Magar family kinship is the strong connection between a maternal uncle and his nephew. Each has to respect the other equally and the uncle is permitted to call his nephew as jawai meaning son-in-law. The reason for this is that the nephew has the first claim to marry his matrilateral cross cousin.This show that the Magar people or society sanction and prefer tribal endogamy and integration of family, but this practice is gradually vanishing due to the pressure of modern and educated Magar youths.

 BIRTHS: The birth of a child is an occasion of happiness in any community and it is no exception among in Magar people. While birth pollution is observed for 5-6 days within one Magar group it maybe for a period of 11 days in another.Hinduised Magar do this ritual the hinduistic way and thus call in Brahmin priest and other use their own dhami or jhankri to perform the necessary activities like the chhaiti on the sixth day where the belief is that the god of destiny arrives and writes the destiny of the child on its forehead. Thus they maintain a whole nightlong vigil and in the process sing devotional religious songs. The ones who remain till the morning are presented food, alcohol and money, which are laid out on a nanglo meaning-winnowing fan.Next step is the navran, which is when the child receives its name and is, made ritually pure along with its mother and the whole household. On this day the calculations are made using the time of birth, date and such data, and then the zodiac is determined. After this the child’s name is selected and navran is over. It is only after the navran that the child is allowed to wear proper stitched clothes.

 PASNI OR BHAT KHULAI: The initial rice feeding ceremony or pasni involves the child to be bathed in sunpani (water through which gold has been passed) followed by the feeding of the rice, milk, yogurt and meat as well. The child get a new set of clothes and the parents commence this feeding first to be followed by the others who are present. A girl is feed rice when 5 months old and a boy when 6 months.

 CHHAEWAR: This is the ritual hair cutting ceremony or chhaewar and done at the age of 3 though some do it at the age of 5. The years on which this is done must be odd. All maternal kin and cross cousins are invited along with other guests. The maternal uncle or mama must do the cutting of the hair and if he should be absent then a member of the maternal kin group has to perform this function. Only the tuppi or topknot is left on the child’s head.For girls there is no such ceremony but they do receive gunewcholo (pair of new clothes).

 MARRIAGE PRACTICES: Among practically all the Magar people the marriages pattern are basically of the two common kinds – arranged and elopements, though there were cases of forcible or latarnae marriages also.Marriages of arrangements occur when the boy reaches a mature age of 25 and female is also about 20-22. Usually parents looks around for a suitable bride for the son (if only his matrilateral cross cousin is under age or not that suitable to get married) and once the girl is located the relatives of the prospective groom go to the house of the girl’s parents and present them a theki of curds, fruits and alcohol like jaad and raksi and talks take place regarding the agreement of the match. After the girl’s parents agreed called kura chhinne number of janti (friends and relatives) and the musicians, whether pancha baja or naumati baja or athara baja (eighteen musical instruments) go to bride’s house along with grooms to fetch the bride.

 DRESS AND ORNAMENTS: The Magar of the low hills wear the ordinary kachhad or wrap-on-loincloth, a bhoto or a shirt of vest and the usual Nepali topi. The women wear the pariya or sari or lunghi, chaubandhi cholo or a closed blouse and the heavy patuka or waistband and the mujetro or shawl like garment on head. The higher altitude Magars wear an additional boku similar to the Gurung sheepherders and the ones living in Tarakot area even wear the Tibetans chhuba. The ornaments are the mundri on the ears, bulaki on the nose and the phuli on the left nostril, the silver coin necklace and the pote (green beads) with the tilhari gold cyclinder. Magar males do not wear ornaments but some are seen to have earrings or silver and gold hanging from their ears lobes. The magar girls wear the amulet or locket necklace and women of the lower hills and the high altitude ones wear these made of silver with muga stones imbedded in them. The bangles of gold and glass are also worn on their hands along with the sirbandhi and sirphuli on their heads. These are large pieces of gold beaten in elongated and circular shapes.

हिंसा र अहिंसा

हिंसा र अहिंसा

वसन्त महर्जन, नागरिक, शनिबार, १४ भदौ २०७६, ०७ : ५१ |  

समाजमा सार्वजनिक जीवनधारण गरेकामध्ये मन परेकाको प्रशंसा र नपरेकाको आलोचना गर्न पाइन्छ। तर त्यसको सीमा हुन्छ। गाइजात्रामा एक नेताको मुहार चित्र पिठमा टाँसेर हिँडिरहेको व्यक्तिको तस्बिर सामाजिक संजालमा देखियो।

‘मान्छेको मानवीयता हराएपछि’ टिप्पणीसहित राखिएको उक्त तस्बिर यहाँ पुनः प्रकाशन गर्न उपयुक्त ठानिँन। कारण, तस्बिरसँग ती नेताको मृत्युको कामना गरिएको छ। साथै, गाइजात्रा पर्वको एउटा पक्ष हाँस्यव्यङ्ग्य भए पनि यसमा गाली वा सराप्नेजस्ता अमर्यादित क्रियाकलापलाई ठाउँ हुँदैन। यसलाई सांस्कृतिक विचलन वा विकृति पनि भन्न सकिन्छ। टिप्पणीअनुसार मानवीयता हराएको त हो नै, साथै बौद्ध धर्मदर्शन अनुसार यो पनि एक प्रकारको हिंसा हो। कसैको मृत्युको कामना गर्नाले पनि कर्मविपाकको भागिदार हुनु पर्छ।

सामान्यतः गौतम बुद्धलाई अहिंसाको प्रतीक मानिन्छ। सर्वसाधारण बौद्धले पनि दैनिक जीवनमा पालना गर्नै पर्ने पाँच शीलमध्ये पहिलो हिंसाकर्मबाट विरत रहनु हो। कसलाई हिंसा मान्ने र कसलाई नमान्ने तथा हिंसाबाट कसरी टाढा बस्ने भन्ने सवालमा यथेस्ठ छलफल भएको पाइन्छ। 

गौतम बुद्ध श्रावस्तीस्थित जेतवन विहारमा बसिरहेका बेला ‘अहिंस्रक’ नामक भारद्वाज गोत्रका एक ब्राह्मण साक्षात्कारका लागि आइपुगेका थिए र कुशलवार्तापछि एक छेउमा बसेर उनले ‘म अहिंस्रक हुँ’ भनेर परिचय दिए। त्यही बेला बुद्धले पनि भने, ‘‘जस्तो नाउँ, त्यस्तै तिमी अहिंस्रक छौ। जो काय, वाक र चित्तले हिंसा गर्दैन, उही अहिंस्रक हुन्छ। जसले कसैलाई पनि हिंसा गर्दैन उही अहिंस्रक हुन्छ।’’

झट्ट हेर्दा हिंसा र अहिंसासम्बन्धी बुद्ध वचन सामान्यजस्तो लाग्छ। तर, यही वचनबाट प्रभावित भएर ती भारद्वाज ब्राह्मणले भने, ‘‘धन्य, भो गौतम १ घोप्टेकोलाई उत्तानो पारिदिँदा, छोपिएकोलाई उघारिदिँदा, बाटो भुलेकालाई बाटो देखाइदिँदा, अँध्यारोमा तेलको बत्ती राखिदिँदा–आँखा हुनेहरूले रुप देखेझैं तपाई गौतमले मलाई अनेक प्रकारबाट धर्म प्रकाश गरिदिनु भयो। भन्ते, अब म तपाईको शरणमा पर्छु, धर्म र भिक्षु संघको पनि। तपाई गौतमको संघमा प्रव्रज्या र उपसम्पदा पाउँ।’’

मनको धर्म हो जुनसुकै काममा पनि अगुवा हुनु । मन मुख्य भएर जताततै पुगेको हुन्छ। त्यसकारण अशुद्ध मन भएर कसैले बोल्यो भने बयलको पछिपछि गाडाको पांग्रा आएझैं दुःख पछि लागेर आउँछ ।  

माथि वर्णित बुद्ध वचनबाट के कुरा स्पष्ट भयो भने, हिंसा शब्दले प्राणीको हत्याहिंसालाई मात्रै जनाउँदैन। यसले पहिलो शीललाई पनि विस्तृत व्याख्या गर्छ। शारीरिक बल प्रयोग गरी गरिने हिंसाका अलावा बोली तथा चित्तले गरिने घातक कर्म पनि हिंसा नै हो। बोलेर र लेखेर गरिने हिंसा कानुनतः अपराध कर्म हो। चित्तबाट गरिने हिंसाका सम्बन्धमा कानुन मौन छ तर बौद्ध धर्मले यसलाई अकुशल कर्म तथा पापको भागीदार हुनुपर्ने कोटीमा राखेको छ। साथै यसमा बढी चिन्तित भएको पनि पाइन्छ।

अहिंसा चतुब्रह्मविहारको आधार
बौद्ध सन्दर्भमा हिंसा र अहिंसालाई अलि बढी प्राथमिकता दिएर चर्चा गरिन्छ । बौद्धमत पनि एउटा दर्शन हो। हिंसा र अहिंसाको चिन्तनमा यति धेरै समय किन दिनुप-यो र भन्ने प्रश्न उठ्न सक्छ। विचार विमर्श मात्रै गरेर वस्ने र बौद्धिक उहापोह नै प्रमुख मान्ने हो भने यो वाणीविलासको स्तरभन्दा माथि उठ्दैन। अन्य दर्शनशास्त्र जस्तै यो पनि एउटा ‘च्याप्टर’मा सीमित हुन्थ्यो। तर, बुद्धले यसलाई त्यसरी सीमित पारेका छैनन्। यसलाई जीवन दर्शन मात्रै होइन, दैनिक जीवनको अभ्यासमै उतार्न जोड दिएका छन्। जन्म र मृत्युको चक्रबाट उन्मुक्ति हुने जीवनको लक्ष्य लिएपछि सोही अनुसार जीवन पद्दति अपनाउनु पर्ने भयो। यस जीवन पद्दतिमा अनेक व्यवधान छन्। एउटा व्यवधान हिंसा कर्म हो। हिंसाकर्मलाई साथमा लिएर बौद्ध साधना गर्नु बौद्धमत विपरित हुन्छ। 

बौद्ध जगतमा ‘चतुब्रह्मविहार’ शब्दावली छ जसलाई बौद्धको गहना मानिन्छ। मैत्री, करुणा, मुदिता र उपेक्षा भाव विकास गर्नु नै चतुब्रह्मविहार हो। यो चार गुणको विकास जति मात्रामा भयो त्यति नै बौद्धको जीवन गौरवमय हुनाका साथै साधनापथ फराकिलो हुँदै जान्छ। सबैप्रति समान भावले एकै स्तरमा, विना स्वार्थ प्रेम गर्नु मैत्री भाव हो। वैमनष्यताको अभाव तथा अपनत्वको भावनामा मैत्री भाव विकास हुन्छ। कोही पनि प्राणी दुःखमा परेको छ भने त्यसलाई आत्मसात गरी आफ्नै दुःखको रुपमा अंगिकार अत्यन्त द्रवीभूत भई सकभर चाँडो छुटकारा पाउन प्रयत्न गर्नु करुणा भाव हो। आदर्शको कुरा जति गरे पनि अरुको प्रगति तथा सुखमा खुसी हुनु व्याबहारिक रुपमा निकै कठिन हुन्छ। ठूलो त्यागबल र उच्चस्तरको मनस्थितिले मात्रै यो संभव हुन्छ। इष्र्याले यस्तो हुन दिँदैन। अरुको सुखमा खुसी हुन सक्नु मुदिताको भाव विकास गर्नु हो। यसरी नै नकारात्मक कुराबाट विचलित नहुनु उपेक्षा भाव हो। हिंसा भावले ‘चतुब्रह्मविहार’लाई हुर्कन दिँदैन। शील बलियो पार्दा समाधि बलियो हुने र समाधि बलियो हुँदा प्रज्ञा प्राप्ती हुने हो। हिंसा कर्मले शीललाई शिथिल बनाइदिन्छ र समाधि तथा प्रज्ञाको संभावना नै हुँदैन।

कुनै उच्चस्तरको राजनीतिक व्यक्ति, हिंस्रक तथा आततायी नै किन नहोस्, त्यो पनि एउटा प्राणी हो। शारीरिक रुपमा विशाल काय होस् वा शूक्ष्माति शूक्ष्म काय, समग्रमा एउटा प्राणी हो। कायिक हिंसाले घात गर्दा सबैलाई चोट पर्छ नै। वाचिक हिंसा गर्दा कसैको चित्त दुक्छ वा कसैलाई यसमा हेक्का नहोला। मुख अगाडि हितैषी भई मुस्कुराइरहेकै किन नहोस्, मनमा हिंसाजन्य भावना लिएर बसेको कुरा सम्बन्धित प्राणीलाई थाहा हुँदैन। यसमा उसको केही हानी पनि तर जसले चित्तबाट त्यस्तो हिंसा गरेर बस्छ, उसलाई भने पापले छोइसकेको हुन्छ। पापको मात्रा पनि बढ्दै गएको हुन्छ। बौद्ध साहित्यमा चित्तबाट हुने यस्ता पापका कारण सोही जन्ममा वा अर्को जन्ममा दुःख भोग गर्नु परेको वर्णन पाइन्छ।

पूर्वजन्म तथा पुनर्जन्ममा विश्वास नगर्ने वर्गले पनि देखेकै वा अनुभव गरेकै हुन्छ, जसको मन सफा छैन, नकारात्मक कुराले भरिएको छ, उसको व्यक्तित्वमा त्यो कुरा अभिव्यक्त हुन्छ। सामान्य दैनिक जीवनमा पनि त्यस्तो चित्तको असर परेकै हुन्छ। काय वा वाकले हिंसा गरोस् वा चित्तले, त्यो आफ्नै खुट्टामा बन्चरोले हानेजस्तै हो। यसको असर आफ्नै खुट्टामा पर्छ र खुट्टा खोच्याउँदै हिँड्दा गन्तव्यमा पुग्ने मामिलामा प्रभावित हुन्छ नै।

आफूलाई मन नपर्ने राजनीतिक व्यक्तिको मुहार चित्र पीठमा टाँसेर मृत्यु कामना गर्दै हिँड्नेको मनस्थिति अनुमान गर्न सकिन्छ। उसको मनमस्तिष्कमा भएको आक्रोशका रुप प्रकट भएकोमा शंका छैन। तर ऊ मानसिक रुपमा उद्विग्न भइरहेको हुन्छ। यस क्रममा उसको चित्त अझ दूषित हुनाका साथै अन्य पाप कर्म गर्नमा उत्प्रेरित भइरहेको हुन्छ। जसको कर्म विपाक उसले अनिवार्य रुपमा भोग्नै पर्दछ। 

मनोपुब्बमाङ्गमा धम्मा
हिंसा कर्म चित्तबाटै सुरु हुन्छ। सबै प्रकारका हिंसा तथा अकुशल कर्म अकस्मात् हुने गर्दैन, यसका लागि एक जना कर्ता हुन्छ र उसको चित्तमा यसको संकल्प हुन्छ। मनमा भएको संकल्प नै निश्चित अन्तरालमा व्यवहारमा अभिव्यक्त हुने हो। यसरी व्यवहारमा आउँदा यो शारीरिक, मानसिक यातनाका रुपमा, बलात्कारका रुपमा वा अन्य कुनै नराम्रो रुपमै प्रकट हुन्छ। बौद्ध जगतमा जसले मन, वचन र कर्मले हिंसा गर्दैन उसलाई अहिंस्रक भनिएको छ। यसर्थ कसैको मृत्यु कामना गर्नु पनि स्वतः हिंसा नै हुनजान्छ।

बुद्ध वचनको सारका रुपमा चर्चित ग्रन्थ ‘धम्मपद’को पहिलो गाथा चित्त र चित्तको प्रकृतिबारे छ। यसले भन्छ, ‘मनको धर्म हो जुनसुकै काममा पनि अगुवा हुनृु। मन मुख्य भएर जताततै पुगेको हुन्छ। त्यसकारण अशुद्ध मन भएर कसैले बोल्यो वा ग-यो भने बयलको पछिपछि गाडाको पांग्रा आएझैं दुःख पछि लागेर आउँछ।’

अहिंसाबाट शान्ति
घरपरिवार, समाज, राष्ट्र तथा विश्वमा शान्ति कायम होस भन्ने चाहना सबैको हुन्छ। हिंसाबाटै अशान्ति भइरहेको भन्ने चेत पनि छ। यही भएर अहिंसाका पक्षधर गौतम बुद्धलाई शान्तिसँग सम्बन्धित गरेर पनि बुझ्ने गरिएको हो। तर बौद्ध धर्मको अहिंसा वा शान्तिको बुझाइ अन्य समाजको भन्दा फरक पाइन्छ। हिंसासम्बन्धी बुझाइमै  फरक पर्न गएपछि अन्य कुरा पनि फरक पर्नु स्वाभाविक हो।

सबै प्रकारका हिंसाबाट विमुक्त भएपछि उत्पन्न हुने एक खालको प्रिती अनुभव  कायम राख्न सक्यो भने पनि शान्तिको अनुभव गर्न पाइन्छ। तर यहाँ पीडक विरुद्ध पीडितलाई दबाएर राख्न सक्यो भने पनि शान्ति कायम भएको भनी व्याख्या गर्ने गरिन्छ। यस्तोले शान्ति सिर्जना कदापि हुनसक्दैन बरु अव्यवस्था पैदा गर्दछ। 

पीडितलाई दबाए सिर्जना गरिने मूर्दाशान्ति हिंसामा आधारित हुन्छन् र हिंसामा आधारित सबै कुराले अव्यवस्था पैदा गर्दछ। बुद्धले सबै प्रकारका हिंसाविरुद्ध शसक्त रुपमा प्रतिकार गरेको पाइन्छ। यसरी नै अरुको कुभलो चिताउनुका साथै ‘छिमेकीको छोरा मरोस् र योे कामना पूरा भयो भने बोका काट्न ल्याउँछु’ भनेर अमुक देवताको भाकल गर्ने निर्दयी समाज वा परम्परा पनि छ। यो पनि एक प्रकारको हिंसा नै हो। यस्तो भाकल र फलानो नेता मरोस् भनेर गरिने मृत्यु कामनामा तात्विक फरक पाइँदैन। यस्तो मनःस्थिति हुन्जेल हिंसाको अन्त्य हुँदैन।

बुद्ध कसका हुन् ?

बुद्ध कसका हुन् ?
शनिबार, ०२ चैत २०७५, १२ : ०९ |  वसन्त महर्जन
बुद्ध कसका हुन् ? झट्ट हेर्दा यसको जवाफ सहज र सरल जस्तो देखिन्छ। सजिलै जवाफ दिन सकिने प्रश्न यो होइन। यसका लागि ऐतिहासिक र दार्शनिक पृष्ठभूमिबाट गुज्रनु आवश्यक छ। पूर्वाग्रह वा पूर्वमान्यतालाई एक ठाउँमा राखी स्वतन्त्र चिन्तन पद्दति अपनाउनुपर्छ।
बुद्ध भनेर सामान्यतः इ.पू. ५६३ मा लुम्बिनी वनमा मायादेवीको कोखबाट जन्मेका र पैतिस वर्षको उमेरमा बुद्धत्व लाभ गरी बुद्ध भएकालाई चिनिन्छ। बुद्धत्व प्राप्त नभएसम्म अर्थात् गृहस्थी हुन्जेल उनको नाम ‘सिद्धार्थ’ र घरबार छाडी श्रमण परम्पराअनुसार प्रवजित भएपछि ‘श्रमण गौतम’ रहेको पाइन्छ। इ.पू. ५२८ वैशाख पूर्णिमाका दिन बुद्धत्व प्राप्त भएपछि उनलाई महाश्रमण वा गौतम बुद्ध भनियो। यसको अर्थ हो, बुद्ध कुनै व्यक्ति विशेषको नाम होइन। बुद्धत्व प्राप्त गर्नेलाई बुद्ध भनिने हो। गौतम बुद्धभन्दा अघि मेधंकर, तण्हंकर, शरणंकर, दिपङ्कर, लगायत २७ जनाले बुद्धत्व प्राप्त गरेको बौद्ध वाङ्मयमा उल्लेख छ। निकट भविष्यमा बुद्धत्व प्राप्तगरी बुद्ध हुनेमा मैत्रय बुद्धको नाम छ।
बुद्ध पनि श्रावक बुद्ध, प्रत्येक बुद्ध र सम्येकसम्बुद्ध गरी तीन प्रकारका हुन्छन्। पहिलो, क्लेशरूपी शत्रुहरूलाई हताइसकेको अर्थात् अर्हत्। अर्हत्हरूले अब पुनः जन्मलिनु पर्दैन र यही जन्मलाई अन्तिम बनाइसकेको हुन्छ। यसलाई श्रावक बुद्ध भनिएको पाइन्छ। अन्य मार्गभन्दा यो सजिलो र चाँडो हुने भएकाले गौतम बुद्धले यही मार्गमा जोड दिएको बताइन्छ। वर्तमानमा प्रचलित हिनयान बौद्धधर्म अन्तर्गतको थेरवादी बौद्धधर्मले यही श्रावक बुद्ध वा अर्हतलाई जोड दिन्छन्। भनिन्छ– बुद्ध शासनमा अर्हत्हरू शून्य अवस्थामा पुग्दैन। अर्थात्, कहिँ न कहिँ एक जना भए पनि अर्हतको अस्तित्व रहेकै हुन्छ।
गौतम बुद्धलाई विष्णुको अवतार मान्दामान्दै पनि उनलाई राक्षसका रूपमा चिनाउने धृष्टता पनि गरेको पाइन्छ। विष्णुधर्मोत्तर पुराणमा बुद्धलाई राक्षसका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। राक्षसको रूपमा घृणा गरेर पनि केही सीप नलागेपछि अन्ततः अवतार मानेर आफ्नो बचावट गरेको भन्ने बुझिन्छ।
अर्को मार्ग हो, आफ्नै अभ्यासबाट बुद्ध हुने। पूर्वजन्मको पुण्य संचयले धर्मलाभ गरी बुद्ध भएकालाई प्रत्येक बुद्ध भनिन्छ। यिनीहरूको आगमन दुई सम्येकसम्बुद्ध अर्थात् दुई बुद्धशासन (प्रभाव)को अन्तरमा मात्रै हुन्छन्। नयाँ सम्येकसम्बुद्धको आगमनअघि उनीहरूले निरूपादिषेश निर्वाण प्राप्त गरिसक्नुपर्छ। भविष्यमा सम्येकसम्बुद्ध (गौतम बुद्ध) हुन बोधिसत्वका रूपमा तुषित भुवनबाट आउने खबर पाएर आकासमा विचरन गरिरहेका सबै प्रत्येक बुद्धहरूले देहपात गरेको स्थल भएर त्यस स्थलको नाम नै ऋषिपतन भएको र पछि त्यहाँ मृगहरूको राम्रो वासस्थान भएका कारण पछि ऋषिपतन मृगदावन भन्ने नाम रहन गएको भन्ने भनाइ पाइन्छ। यही ऋषिपतन मृगदावन (सारनाथ)मा पछि सम्येकसम्बुद्ध (गौतम बुद्ध)ले प्रथम धर्मचक्र प्रवत्र्तन गरेका थिए। प्रत्येक बुद्धलाई आफूले बुद्धत्व प्राप्त गरी जन्म–मृत्युको चक्करबाट मुक्त भइसकेको ज्ञात हुँदैन। न उनीहरू सर्वसाधारणलाई धर्मउपदेश दिएर नै बस्छन्। तर, सर्वसाधारणले उनीहरूको चालचलन तथा अन्य कुराबाट प्रभावित भई धर्मलाभ गर्न पाएका हुन्छन्। यी बुद्धहरू प्रायः एकान्त वनजंगलमा विचरण गरी बस्छन् र समय आएपछि निरूपादिषेश निर्वाण प्राप्त गर्छन्।
बौद्ध धर्मअनुसार श्रावक बुद्ध र प्रत्येक बुद्ध हुनु सजिलो छ। यी दुवै प्रकारका बुद्धहरूको ध्येय आफू दुःखबाट मुक्त हुने हो। यी करूणाले पे्ररित भई अन्यको सहयोगी त हुन्छन्। तर, अरु प्राणीलाई दुःखबाट मुक्त गरेर मात्रै आफू बुद्ध हुन्छु भन्ने आकांक्षा नराख्ने भएकाले महायानी सम्प्रदायले यी दुवै प्रकारका बुद्ध वा दर्शनलाई निम्न कोटीको वा हिन ठान्छन्। हिनयानी बौद्ध दर्शन वा सम्प्रदाय भन्नुको अर्थ यही हो। महायानी बौद्धहरू अरु प्राणीलाई पनि दुःखबाट मुक्त गर्ने महत्वाकांक्षा राख्छन् र यसलाई बोधिसत्वयान पनि भन्ने गरेको पाइन्छ। यसका लागि अर्हत् (श्रावक बुद्ध) हुने क्षमता भएर पनि त्यसलाई उपेक्षा गरी बोधि प्रणिधान गरी बोधिचर्यातिर लाग्छन्। बोधिचर्या भनेको एक दुई जन्ममा सम्पन्न हुने नभएर असंख्य जन्म लिएर भए पनि विभिन्न पारमिताहरू पूरा गर्दै रहनु हो। यस क्रममा मैत्री, करुणा, मुदिता र उपेक्षाको भावनाबाट ओतप्रोत भई विभिन्न प्रकारले प्राणीहरूको हितमा काम गरिरहेका हुन्छन्। जस्तोसुकै कठिन कार्य गर्न पनि तत्पर हुन्छन् चाहे त्यसका लागि आफ्नो प्राण नै उत्सर्ग गर्न किन नपरुन्, बिना हिचकिचाहट अघि सर्छन्। पारमिता पूरा गर्ने क्रममा नै अविद्याहरू नाश गरी जन्ममरणको भवचक्रबाट मुक्त हुन्छन् र यही मुक्त अवस्थालाई बल्ल सम्येकसम्बुद्ध भनिने हो। त्रिपिटकअन्तर्गत संग्रहित ४५७ वटा जातक कथा गौतम बुद्धका पूर्वजन्मसँग सम्बन्धित छन्।
हिन्दू धर्मावलम्बीमा पनि विशेषतः वैष्णव मतवादी बुद्धलाई विष्णुको नवौं अवतार ठान्छन्। र, बौद्ध सम्प्रदायलाई स्वतः हिन्दू धर्मकै एउटा शाखाको रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। तर, बौद्ध मतावलम्बीहरू यसलाई अस्वीकार गर्नुका साथै खण्डन पनि गर्छन्। एक बुद्धको अवतार अर्को बुद्ध नभएर बोधिचर्या गर्ने बोधिसत्व नै बुद्धत्व प्राप्त गरेर बुद्ध भई जन्म र मरणबाट पूर्णतः मुक्त हुनेहरू बुद्ध हुन् भनेपछि यहाँ अवतारको कुरै हुँदैन।
आस्था र विश्वास आफ्नो ठाउँमा छ। तर, इतिहास र दर्शनशास्त्रको विकास केलाउने हो भने गौतम बुद्धको बेला (इसा पूर्व छैटौं शदी)सम्म वैष्णवी मतको उद्भव भइसके पनि त्यसको विकास र व्यापकता वर्तमानमा जस्तो देखिँदैन। यो मतवादको उद्भव महावीर जैन र गौतम बुद्धभन्दा केही सय वर्षअघि मात्रै भएको देखिन्छ। यसको उद्भव वैदिक परम्पराबाटै भए पनि वैदिक परम्पराका कतिपय कर्मकाण्डी तथा यज्ञयज्ञादिप्रति सहमति थिएन। र, कालान्तरमा बेग्लै सम्प्रदायको रूपमा यसको विकास भयो। वैदिक परम्परा के कस्तो थियो र यसका राम्रा र नराम्रा पक्ष के–के हुन् आदि प्रश्न बेग्लै विषयवस्तु हुन्। तर, यसका मूलभूत कुरालाई यथावत् स्वीकार गरी सुधारवादी दृष्टिकोण राख्ने र पूर्णतः अस्वीकार गर्ने अनेकौं मतवादीहरू तत्कालीन समाजमा देखा परेका थिए। वैदिक परम्पराप्रति पूर्णतः असहमत राख्ने चार्वाक मत पहिल्यैदेखि थियो भने त्यसपछि महावीरको जैनलगायतका मतवादीहरूले वैदिक मान्यताको खण्डन तीव्र रूपमा गर्न थालिसकेको थियो। यही परिवेशमा गौतम बुद्धले आफ्नो मतवाद दिन दुगुना रात चौगुनाको हिसाबले फैलाएर वैदिक मूल्य मान्यतालाई ठूलो हाँक दिए। बुद्धका उपदेशबाट अन्य दार्शनिक सम्प्रदायका साथै वैदिक समाज पनि निकै मात्रामा प्रभावित हुन पुगेको पाइन्छ। कतिसम्म भने, वैदिक मान्यतामा रहेका ठुल्ठूला व्यक्तित्वहरूदेखि सर्वसाधारण पनि बुद्धका अनुयायी हुन आइपुगे। सारिपुत्र, मौद्गल्यायन, महाकाश्यप, महाकात्यायन आदि भिक्षुहरूको पृष्ठभूमि वैदिक परम्परा थियो।
जैन तथा बौद्ध मतबाट वैदिकहरू प्रभावित भए पनि आफ्नो ठाउँमा भने दृढ नै भएको पाइन्छ। वैदिकहरू बुद्ध जीवित छँदै पनि उनीप्रति द्वेषभाव राख्थे। कतिपय अवस्थामा वैदिकहरू बुद्धसँग शास्त्रार्थ गर्न पुग्थे। तर, ती प्रयास ‘बायक फायर’ साबित हुन्थ्यो। अर्थात्, यसको उल्टो असर वा नोक्सान वैदिकहरूलाई नै हुन्थ्यो। वैदिकहरू बौद्धमा रूपान्तरित भएका घटना गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाणपछि पनि कायम नै रह्यो। यस पृष्ठभूमिमा मगध साम्राज्यमा सेनापति पुष्यमित्रको उदय हुन्छ। सेनापतिले एक खुला समारोहमा तत्काल सम्राट बृहद्रथको हत्या गरी आफै सम्राट बनेका थिए र त्यही बेलाबाट भारतको इतिहासमा मौर्य वंशको अन्त्य भई शुंग वंशको सुरु हुन्छ। नवसम्राट् पुष्यमित्रको छत्रछायामा वैष्णवी धर्मले विकास हुने अवसर पाएको मात्रै नभएर बौद्ध धर्मविरुद्ध ज्यादती पनि बढ्न थालेको पाइन्छ। कुनै एक बौद्ध भिक्षुको शीर काटेर ल्याउनेलाई सय दिनार पुरस्कारमा दिने इस्तिहार यिनै सम्राटको राज्यकालमा भयो।
समाजमा बौद्ध धर्म र दर्शनको प्रभावलाई निस्तेज पार्न सकिएन। यही समय बौद्ध विद्वानले स्वतन्त्र चिन्तन गर्दै गौतम बुद्धद्वारा देसित दर्शनका विभिन्न पक्षहरूमाथि व्याख्या गर्ने क्रममा सौत्रान्त्रिक, वैशेषिक, माध्यमिक र विज्ञानवाद गरी चार दार्शनिक सम्प्रदायको विकास भयो। बौद्ध धर्मको विकासमा यी दार्शनिक खोजबाट बौद्ध धर्मलाई अझ सशक्त, तार्किक र प्राज्ञिक बनाउने काम भयो। बौद्ध धर्मलाई निस्तेज पार्नै नसक्ने भएपछि वैदिकहरूले बल्ल बुद्धलाई विष्णुको नवौं अवतार भनी आफ्नो मतवादमा भित्र्याएको पाइन्छ। विष्णुको अवतारको अवधारणा वैदिकहरूको सुरुदेखिको मान्यता थिएन पनि। अवतारवादको मान्यता आठौं नवौं वा त्योभन्दा पछिमात्रैको विकास हो। सम्भवतः गौतम बुद्धलाई स्वतन्त्र अस्तित्वको रूपमा स्वीकार नगरी आफ्नो मतवादभित्रकै कुरा हो भन्दै शाखा धर्मको रूपमा व्याख्या गर्नकै लागि वैष्णवीहरूले अवतारवादको अवधारणा ल्याएको हो।
ताज्जुबको कुरा त के हो भने, गौतम बुद्धलाई विष्णुको अवतार मान्दामान्दै पनि उनलाई राक्षसका रूपमा चिनाउने धृष्टता पनि गरेको पाइन्छ। विष्णुधर्मोत्तर पुराणमा बुद्धलाई राक्षसका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। राक्षसको रूपमा घृणा गरेर पनि केही सीप नलागेपछि अन्ततः अवतार मानेर आफ्नो बचावट गरेको भन्ने बुझिन्छ। विष्णुको नवौं अवतारका रूपमा लिए पनि बुद्धका उपदेशलाई कहीँ कतै उल्लेख गरिएन। गौतम बुद्ध पनि भनिएन, बुद्ध मात्रै भनिए र कुन ठाउँमा जन्मेको भन्ने सन्दर्भमा अन्टसन्टको जानकारी राखेको पाइन्छ। दार्शनिक दुनियाँमा यो एउटा रमाइलो र ताज्जुबको प्रसङ्ग हो।
वर्तमान विश्वमा बौद्ध धर्मले अझ व्यापकता मात्रै लिएको नभएर लोकप्रिय पनि हुँदै आइरहेको छ। यही भएर कतिपय नयाँ दार्शनिक बुद्धको वैशाखी टेक्ने र त्यसको आडमा आफ्नो छुट्टै धर्मदर्शनको कुरा प्रचार सम्प्रदाय खडा गर्ने गरेको पनि पाइन्छ।   बुद्ध कसका हुन् भन्ने सन्दर्भमा बौद्धहरूका हुन् भन्नुमा स्वाभाविकता छ। तर, एकथरी छन्, बुद्धलाई बौद्धहरूको मात्रै मान्नुहुँदैन, यिनी त सबैका हुन् भन्ने। बौद्धहरूले बुद्धलाई सीमित घेरामा राख्न खोजेको आरोप पनि लगाउँछन्, यिनीहरू। बुद्ध सबैका हुन्, बौद्धहरूका मात्रै होइनन् भन्ने दलील झट्ट हेर्दा निकै आदर्श, सद्भावले ओतप्रद र बुद्धप्रति अत्यन्त श्रद्धा प्रकट गरेजस्तो देखिए पनि वास्तवमा यो तर्क आफैमा लङ्गडो र झेल्ली छ। बुद्ध बौद्धका हुन्भन्दा जतिसुकै संकुचित र संकीर्ण देखिए पनि यसको समाधानका लागि स्वयं बौद्ध नै को हुन् भन्ने प्रश्न उठाउनुपर्छ। यसको जवाफ सजिलो छ। जसले बुद्धलाई आफ्नो मार्गदर्शकका रूपमा लिन्छन्, बुद्धका उपदेशअनुरूप जीवन दर्शन बनाउँछन्, ती बौद्ध हुन्। जसले पूर्वाग्रह वा पूर्वमान्यतालाई त्याग्न नै सकेका हुँदैनन्, उसले बुद्धका उपदेशहरूलाई अपनाउने कुरै भएन अनि तिनीहरू बौद्ध हुन पनि सक्दैनन्।
जसरी महाकविका सन्तान महाकवि नै हुन्छन् भन्ने जरुरी छैन, त्यसरी नै बौद्ध हुनलाई आमाबाबु बौद्ध भएको हुनुपर्छ भन्ने आवश्यकता छैन। कुनै पनि जाति, वर्ण, रंग, भाषा, सम्प्रदायबाट आएको मानिस नै किन नहुनु, बिना भेदभाव जो कोही पनि बौद्ध हुन सक्छन्। बौद्ध धर्ममा दीक्षा दिने औपचारिकता त छ। तर, अनेकौं माध्यमबाट बौद्ध धर्मका बारेमा जानकारी पाएर मनप¥यो भने त्यसलाई दैनिक जीवनमा अभ्यास गरेर निर्वाध रूपमा स्वयं दीक्षित पनि हुन सकिन्छ। जसले बुद्ध र बौद्ध धर्म मान्दैन, ऊ स्वतः बौद्ध रहन्न। यो कुनै जड सम्प्रदाय विशेष होइन।
बुद्ध र बौद्ध धर्म मनपर्छ भन्ने तर आफ्नो संस्कार र पूर्वमान्यता त्याग्न सक्दिनँ भन्नुमा विरोधाभास छ। उसले फेरि बुद्ध बौद्धका मात्र होइनन्, हाम्रा पनि हुन् भन्नु झनै विरोधाभासपूर्ण कुरा भयो। बुद्ध विष्णुको नवौं अवतार भएका कारण हाम्रा पनि हुन् भन्नकै लागि ‘बुद्ध सबैका हुन्’ भन्न खोजेको हो भने बुद्ध र अवतारवादको अवधारणामा कुनै सामञ्जस्यता नभएकोमा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ। वैदिक वा विष्णुका अवतारवादीको दार्शनिक आधार आत्मा र परमात्मा तथा नित्यता हो। तर, बौद्ध धर्मको मूलभूत मान्यता वा दार्शनिक आधार अनित्य, दुःख र अनात्म (त्रिलक्षण) हो। सबै कुरा अनित्य, दुःख नै सत्य र अनात्मा बौद्धधर्मको दार्शनिक मान्यता हो। तर, यो वैदिकहरूलाई मान्य छैन। त्यसै भएर बुद्ध विष्णुको नवौं अवतार हो भन्ने दलील बौद्ध धर्मदर्शनको कसीमा मात्र होइन, स्वयं वैष्णव सम्प्रदायको धर्म सम्प्रदायको दार्शनिक कसीमा पनि स्वतः खण्डन हुन्छ वा आपत्तिदोष नै लाग्छ। यस अवस्थामा बुद्ध सबैका हुन्। तर, तिनीहरूले बुद्ध र बौद्ध धर्मलाई नै जीवनदर्शन बनाएको हुनुपर्छ। जसले बुद्धलाई शास्ता (मार्गदर्शक)का रूपमा स्वीकार गरेको छ, ऊ पक्का बौद्ध हो। अर्थात्, बुद्ध बौद्धहरूका हुन्।