खोकनाको दसैं : जमरा राखिँदैन, टीका लगाइँदैन
खोकना — नवरात्रिको सुरुवातको दिन
घटस्थापनादेखि खोकना उत्सवमय छ । हरेक दिन
बेग्लाबेग्लै तरिकाले पर्व मनाइरहेको छ । दसैंमा हरेक दिन दुर्गाको पूजा गरेर मनाएभन्दा फरक छ । खोकनामा हरेक वर्ष दसैंको बेला सिकाली मेला
मनाइन्छ ।
‘हामी
जमरा राख्दैनौं । टीका लगाउँदैनौं,’ खोकनाको
प्रसिद्ध सिकाली जात्रामा जुटेका स्थानीयबासी अस्टेन्द्र महर्जन भन्छन्, ‘काठमाडौंका अरू नेवार बस्तीभन्दा पृथक पर्व
मनाउँछ खोकनाले । खासमा शाहवंशको स्थापना हुनु पहिला काठमाडौंका नेवारीले दसैंमा जमरा राख्ने गर्दैनथे । टीका लगाउने गर्दैनथे । अहिले भने अरू ठाउँकाले जमरा राख्छन् । टीका लगाउँछन् ।’
घटस्थापनामा कुमार पूजा
गरेपछि खोकनाको यो उत्सव सुरु हुन्छ । ८ जना कुमारले घटस्थापनाको दिनदेखि तीन दिनसम्म घर घर गएर पूजाका सामान माग्छन् । उखु बोकेका कुमारले हातमा थाली बोकेका हुन्छन् । त्यही थालीमा पूजाका सामान माग्छन् । थाली भरिएपछि झोलामा राख्छन् ।
पूजाका समानमा स्थानीय
रूपमा फल्ने काँक्रा, भोगटे, उखु जस्ता फलफूल, चामल, फूललगायत हुन्छन् । झोला भरिएपछि पूजाका सामान बस्तीको बीचमा रहेको रुद्रायणी मन्दिरमा लगेर थन्काउँछन् । मन्दिरमा जम्मा भएको पूजा सामग्री गाउँबाट डेढ किलोमिटर पश्चिमतिर रहेको सिकाली मन्दिरमा लैजान्छन् । ‘यहाँ पनि कुमार केटाको पूजा हुन्छ,’ महर्जन भन्छन्, ‘सिकालीमा पूजा गरेपछि खोकनादेखि सिकालीसम्मको
देवताको बाटोमा रहेका देवतालाई पुज्दैपुज्दै आउँछन् ।’
बस्तीमा दुईवटा प्रमुख
बाटा छन् । एउटा बाटो देवताको, अर्को बाटो शव लैजान मलामी हिँड्ने बाटो । तीनवटा ढोका छन् । तीन ढोकामध्ये एउटा ढोकाबाट देवताको बाटो सुरु हुन्छ । एउटा ढोकाबाट शव लैजाने बाटो सुरु हुन्छ । देवता हिँड्ने बाटो पनि सिकालीतिरै जान्छ । शव लैजाने बाटो पनि सिकालीतिरै जान्छ । दायाँतिर देवताको बाटो छ । बायाँतिर शव लैजाने बाटो ।
उत्तरतिरको ढोका बस्ती
छिर्ने ढोका हो । यो अहिलेको बसपार्क छेउमै छ । दक्षिणढोकाबाट देवताको बाटो सुरु हुन्छ । दक्षिणढोका रुद्रायणी स्कुलबाट सुरु हुन्छ । पश्चिमढोका बस्तीको पल्लो छेउमा पर्छ । यही ढोकाबाट मलामी बाटो सुरु हुन्छ ।
देवताको बाटोमा
अष्टमातृका देवी छन् । घटस्थापनाको छैटौं दिनमा यही बाटो भएर रुद्रायणी देवता सिकाली
लगिन्छ । मन्दिरमा रहेका रुद्रायणी पनि खटमा राखेर लगिन्छ । ४६ जनाको रुद्रायणी देवगण हुन्छन् ।
सिकालीको दोस्रो विशेष
उत्सव हो छोइला बु । तीन दिनसम्म कुमार पूजा भएपछि राति विशेष कार्यक्रम हुन्छ । मन्दिरमा राँगा बलि दिइन्छ । तीनवटा गुठीले तीनवटा राँगा बलि दिएपछि त्यसैको मासुको विशेष परिकार बनाइन्छ, जसलाई
छोइला बु भनिन्छ । त्यो दिन अरू परिकार नबनाई मासुको मात्र भोज हुन्छ ।
सबै गुठियार जम्मा भएर
मनाइन्छ यो उत्सव । बलिदिएका राँगाको रगतचाहिँ सिकाली मन्दिरमा
चढाउने चलन छ । गुठीमा छोइला बु मनाएको भोलिपल्ट घरघरमा पनि छोइला बु मनाइन्छ । गुठीमा जस्तै घरमा पनि मासुको मात्र भोज खाने चलन छ यो दिनमा । यो घटस्थापनाको चौथो दिनको विशेष कार्यक्रम हो ।
पाँचौं दिनको उत्सव हो
भुज्या । रातिको समयमा गुठियार जम्मा भएर
विशेष तान्त्रिक विधिबाट छ्याङ बनाउने दिन हो यो । छ्याङ बनाउँदा वीरभद्र महांकाललाई जगाएर छ्याङ बनाउने गरिन्छ । अरुमान्छेले सामान्यत:१५ दिन लगाएर तयार पार्ने छ्याङ यो बेला एकै रातमा बनाइन्छ । छ्याङ बनाउन यहाँको प्राचीन तीनवटा गुठीका गुठियार जम्मा हुन्छन् ।
यहाँ त:गुठी, सना गुठी र जगु गरी तीनवटा निजी गुठी छन् । प्रत्येक गुठीबाट ८ जनाको दरले गुठियार जम्मा हुन्छन् । रुद्रायणी गुठीचाहिँ राजगुठी हो । ‘यो विशेष तान्त्रिक विधिबाट तयार गरिन्छ,’ गुठीका इनामा गुरु जयराम महर्जन भन्छन्, ‘तान्त्रिक विधि गोप्य हुन्छ ।’प्रकाशित : आश्विन
१७, २०७६ ०८:०६
