तराईमा
जगाइँदै मयूर नाच
नेपालगन्ज : रुकुमको
साविक छिवाङ गाविस–७, लोरिवाङ (हाल खलंगा नगरपालिका)का हर्कबहादुर विष्ट
१२ वर्षको उमेरदेखि मयूर नाच नाच्थे। उनी २०३५ सालमा बसाइँ सरेर बाँकेको साविक
महादेवपुरी गाविसको ओभरी (हाल राप्ती सोनारी–८) आए। उनलाई गाउँघरमा मयूर नाच
नाचेको झल्को आइरहन्थ्यो। २०४८ सालमा रुकुम र सल्यानमा मयूर नाच नाच्ने छिमेकीको
समूह बनाएर नाच्न सुरु गरे। सशस्त्र द्वन्द्व सुरु भएपछि नाच्न छोडियो। २०७१ सालमा
सामुदायिक वनले मयूर नाचको सामान किन्न सहयोग गरेपछि विष्ट अध्यक्ष रहेको संस्कृति
संरक्षण समूह बनाएर फेरि नाच सुरु भयो।
‘त्रिशक्ति सामुदायिक वनले ६० हजार, जनशक्ति
मध्यवर्ती सामुदायिक वनले ४० र तारादेवी मध्यवर्ती सामुदायिक वनले ३० हजार सहयोग
गरे। हामीले झन्डै डेढ लाख रुपैयाँको सामान किनेर लोपोन्मुख नाच फेरि
ब्यूँत्यायौं’, अध्यक्ष विष्टले अनुभव सुनाए। पहाडी जिल्लामा
नाचिने मयूर नाचलाई यो समितिले बाँकेका महोत्सव, सांस्कृतिक
कार्यक्रम र उत्सवमा प्रदर्शन गरिरहेको छ।
समूहमा ३० देखि ७० वर्षसम्मका २५ सदस्य छन्। अधिकांश रुकुमेली र
सल्यानी हुन्। एक जना थारूलाई समेटिएको छ। प्रताप खत्री (६३) समूहका गुरु हुन्। यो
नाचमा मादल बजाउनेलाई गुरु भन्छन्। खत्रीले भने, ‘सानैदेखि
मादल बजाउँथे। पहिलेपहिले नाच्थे। अहिले मादल मात्र बजाउँछु।’
समूहको उद्देश्य नयाँ पुस्तालाई जिम्मेवारी दिने छ। युवा पुस्ता
सिकेर पनि नाच्दैनन्। ‘धेरैलाई सिकायौं। कोही नाच्दैनन्’, टोपबहादुर
खड्का (५७)ले दुःखेसो पोखे, ‘यो त रिटायर्डको नाचजस्तो भएको छ। जागिर नखानेले
मात्र नाच्ने।’ पहाड घर रुकुमको खलंगा भएका खड्काले १३ वर्षको उमेरदेखि मयूर नाच
नाच्न सिकेका हुन्।
मयूर सामूहिक नाच हो। एकै पटकमा १६ देखि ३२ जनाले नाच्छन्। कतै
पुरुष मात्र त, कतै महिला र पुरुष मिलेर एक जना अगुवाको इशारामा
सबैले एकनासले नाच्छन्। मादल, डौंरी र झ्याली बजाउने
छुट्टै हुन्छन्। नाच्नेको कम्मरमा मयूरको प्वाँखबाट बनेको गर्रा हुन्छ, जुन मयूरको
पुच्छरजस्तै बनाइएकोे हुन्छ। हरेकको दायाँ खुट्टामा पैंजन र बायाँ हातमा एउटा एउटा
फरेक हुन्छ। नाच्नेले सेतो धरो (धोती), रातो रुमाल र सेतो कमिज
लगाएका हुन्छन्। जाडोमा कालो ज्याकेट पनि लगाउँछन्। जुत्ता र मोजाको रङ पनि एउटै
हुन्छ। शिरमा नेपाली टोपी अनिवार्य चाहिन्छ। हरेकसँग दुई÷दुईवटा
साढे दुई फिटको प्रहरीले बोक्नेजस्तै लट्ठी हुन्छ। यो पहाडमा पाइने घँगारु काठको
हुन्छ। नाच्ने बेलामा एकअर्काले लट्ठीमा बजारेर आवाज निकाल्छन्। घँगारुको काठ
बलियो पनि हुन्छ। अरू काठ भए चाँडै फुट्ने उनीहरू बताउँछन्।
रुकुम, रोल्पा, सल्यान, जाजरकोट, सुर्खेतजस्ता
पहाडी जिल्लामा मयूर नाच लोकप्रिय छ। मयूर नाचलाई स्यारिंगे नाच पनि भनिन्छ। गर्रा
कम्मरमा लगाएर नाच्ने भएकाले यसलाई गर्रा नाच पनि भनिन्छ। खासगरी दसैं तिहारमा यो
नाच नाचिन्छ। मेला, पर्व, दिवस, सांस्कृतिक
कार्यक्रममा मयूर नाचको माग बढी हुन्छ। ‘हाम्रो मुख्य उद्देश्य हाम्रो पहिचान, हाम्रो
संस्कृति मयूर नाच जोगाउने नै हो। पैसा कमाउने मात्र होइन’, समूहको
सदस्यहरू भन्छन्। ‘यो नाचका २२ ताल र २२ चाल हुन्छन्। पूरा नाच कम्तीमा साढे दुई
घण्टादेखि तीन घण्टा लाग्छ’, विष्टले पुर्खाले भनेको
सम्झे, ‘मेघ गर्जिंदा जसरी मयूरले नाच्छ, त्यही
कल्पना गरेर नाच्नुपर्छ।’
बाँकेमा मयूर नाच अधिकांश ४० वर्ष पार गरेकाले धानेका छन्। यसको
लोकप्रियता र माग भने बढ्दै छ। यो समूह लाली चाउचाउको विज्ञापनका लागि पोखरा र
चितवनसम्म पुगिसकेको छ। पारि श्रमिकबारे विष्ट भन्छन्, ‘पूजाआजामा
पैसा तोक्दैनौं। हरेकलाई कम्तीमा एक दिनको ज्याला जति माग्छौं। अरू ठाउँमा जाँदा
कम्तीमा पनि १० हजार लिन्छौं।’ समूहको खातामा दुई लाख रुपैयाँ जम्मा भइसकेको छ। यो
रकम सामाजिक काममा खर्च हुन्छ। महादेवपुरीमा सर्पदंश उपचार केन्द्र बन्दा १५ हजार
रुपैयाँ सहयोग गर्यौं।
मयूर नाचको मुख्य समस्या सामान नपाउनु हो। नाचको मुख्य आकर्षक
मयूरको प्वाँखबाट बनाइने गर्रा भने यहाँ पाइँदैन। पहाडी नाच भएकाले रुकुम, सल्यान
लगायतका जिल्लामा गर्रा व्यावसायिक रूपमै निर्माण गरिन्छ। एक जोर गर्रा किन्न
कम्तीमा आठ हजार रुपैयाँ पर्छ। समूह नयाँ गर्रा किन्ने तयारीमा छ।
राप्ती सोनारी गाउँपालिकाले पनि मयूर नाच, पञ्चैबाजा
र सोरेठी नाच प्रवद्र्धनका लागि सहयोग गरेको छ। ‘मयूर नाचका लागि गर्रा किन्न
वडाको सिफारिसमा भर्खरै गाउँपालिकाले एक लाख रुपैयाँ सहयोग गरेको छ’, राप्ती
सोनारी–८ का वडाध्यक्ष खुमबहादुर बस्नेतले भने, ‘बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जको
मध्यवर्ती क्षेत्र भएकाले हामी मयूर नाचलाई पर्यटन प्रवद्र्धनसँग जोड्न खोजिरहेका
छौं।
